Scharnieren en twijfel

Sommige dingen controleer je nooit, en als je het zou proberen, kwam je de dag niet door. Dat je twee handen hebt, dat de vloer je draagt, dat de mensen om je heen geen slim gebouwde robots zijn: dat zijn geen conclusies waar je na rijp beraad toe gekomen bent. Je afwegingen steunen erop. In zijn laatste notitieboeken, uitgegeven als Over zekerheid, toont Wittgenstein dat twijfel alleen zin heeft tegen een achtergrond van dingen die niet in twijfel staan. Dat inzien kan de greep lossen van twijfel zonder grond en zonder einde.

Wat Wittgenstein echt schreef

Tussen 1949 en zijn dood in april 1951 schreef Wittgenstein zo’n 670 opmerkingen over weten en zekerheid. De aanleiding was zijn oude Cambridgecollega G.E. Moore, die de scepticus had geantwoord door zijn handen op te steken en te verklaren dat hij wist dat het handen waren. Gesprekken over Moore met Norman Malcolm, die hij in 1949 in Amerika bezocht, zetten hem aan het schrijven. Moore had volgens hem iets echts opgemerkt, maar het verkeerd beschreven. “Ik weet” hoort bij beweringen die je kunt controleren, verdedigen en soms intrekken. Moores voorbeelden zijn anders. Je weet ze niet zozeer, je staat erop. Anscombe en von Wright gaven de opmerkingen in 1969 uit als Über Gewißheit (Over zekerheid).

Wer an allem zweifeln wollte, der würde auch nicht bis zum Zweifel kommen. Das Spiel des Zweifelns selbst setzt schon die Gewißheit voraus.

Wie aan alles zou willen twijfelen, kwam niet eens tot twijfel. Het spel van het twijfelen zelf veronderstelt al zekerheid.

Over zekerheid §115

Het punt is logisch, niet psychologisch. Twijfel is een zet in een praktijk: je vertrouwt een cijfer in een rekenblad niet, dus je zoekt de bron op. Dat werkt alleen als intussen veel vaststaat: wat de cijfers betekenen, dat je kunt lezen. Wittgensteins beeld voor die vaste punten is het scharnier.

D. h. die Fragen, die wir stellen, und unsre Zweifel beruhen darauf, daß gewisse Sätze vom Zweifel ausgenommen sind, gleichsam die Angeln, in welchen jene sich bewegen.

Dat wil zeggen: de vragen die we stellen en onze twijfels berusten erop dat bepaalde zinnen van twijfel uitgezonderd zijn, als het ware de scharnieren waarin die vragen en twijfels draaien.

Over zekerheid §341

In §343 wijst hij de sombere lezing af: het is niet zo dat we graag alles zouden nagaan en ons bij gebrek aan tijd met aannames behelpen. Het vaste maakt de beweging net mogelijk.

Wenn ich will, daß die Türe sich drehe, müssen die Angeln feststehen.

Als ik wil dat de deur draait, moeten de scharnieren vast zitten.

Over zekerheid §343

Twijfel heeft gronden nodig

Een tweede draad loopt door het boek. “Heb je voor twijfel geen gronden nodig?” vraagt hij in §122, en later droger:

Man zweifelt aus bestimmten Gründen.

Men twijfelt om bepaalde redenen.

Over zekerheid §458

Meteen daarna volgt een koopman die elke appel zonder reden wil onderzoeken, om toch maar zeker te zijn. Waarom, vraagt Wittgenstein, zou hij dan zijn onderzoek niet ook onderzoeken (§459)? Twijfel zonder grond heeft geen eindpunt, omdat niets als antwoord kan gelden. De praktische les: een twijfel waarvan je niet kunt zeggen hoe je hem zou beslechten, is geen diepere zorgvuldigheid. Hij is stilletjes uit het spel gestapt waarin twijfelen zin heeft.

Waar je dit tegenkomt

• Op het werk. Je kijkt één keer in je verzonden items of de mail vertrokken is. Een vijfde keer kijken is niet zorgvuldiger dan de eerste keer. Het is een andere bezigheid.
• In een relatie. “Houdt hij echt van me?” kan een echte vraag zijn met echte gronden: er is iets veranderd, er is iets gezegd. Zonder grond wordt elke geruststelling meteen een nieuw voorwerp van wantrouwen. De vraag “wat is precies mijn reden?” haalt die twee uit elkaar.
• In online discussies. “Maar hoe kun je überhaupt iets weten?” duikt vaak op net wanneer iemand een discussie aan het verliezen is. Vraag wat de ander als bewijs zou aanvaarden. Is het antwoord “niets”, dan gaat het gesprek niet meer over feiten.
• Bij het studeren. Een goede onderzoeksvraag betwijfelt één ding en houdt veel andere vast.

Een oefening: zoek waar je op staat

1. Schrijf een twijfel die blijft terugkomen op als één vraag.
2. Schrijf ernaast de concrete grond: een gebeurtenis, een feit, een teken. Vind je er geen, noteer dat dan ook.
3. Vraag je af wat de twijfel zou beslechten. Kun je een controle beschrijven, voer ze dan één keer uit en noteer het resultaat.
4. Kan niets wat je je kunt voorstellen hem ooit beslechten, merk dat dan op. Dit is twijfel zonder spel.
5. Noteer tot slot een paar dingen waar je op steunt terwijl je twijfelt: dat je je gisteren ongeveer juist herinnert, dat woorden betekenen wat ze gewoonlijk betekenen. Die hoef je niet te bewijzen. Je gebruikt ze al.

Scharnieren kunnen verschuiven, en ze zijn geen vrijbrief voor dogma’s

Wittgenstein zag scharnieren niet als eeuwige waarheden. Hij vergelijkt ze met een rivierbedding die de stroom van het denken leidt en zelf ook kan verschuiven (§97). Een van zijn eigen voorbeelden van iets wat vaststond, was dat nog nooit iemand op de maan was geweest. Twintig jaar later klopte dat niet meer. Wie zijn politieke mening een scharnier noemt om een discussie af te kappen, misbruikt het idee dus: scharnieren tonen zich in wat je doet, niet in wat je volhoudt. Onderzoekers zijn het ook niet eens over wat scharnieren precies zijn, en of het wel zinnen zijn. De conceptpagina over scharnierzinnen en de Stanford Encyclopedia geven een overzicht, en de Duitse tekst staat vrij online.

Wat dit wel en niet kan

Dit is filosofie, geen therapie. Wittgenstein antwoordde Moore en de scepticus; hij schreef niet over piekeren. De vorm van een twijfel zien, helpt soms om hem neer te leggen. Maar aanhoudende angst of dwangmatig controleren los je niet op met een argument, en daarvoor verdien je de hulp van een arts of psycholoog.