Filosofische opmerkingen

Wat is het en hoe is het ontstaan?

De Philosophische Bemerkungen (in het Engels Philosophical Remarks, vrij vertaald Filosofische opmerkingen) zijn een typoscript dat Wittgenstein in het voorjaar van 1930 samenstelde, amper een jaar nadat hij naar Cambridge en naar de filosofie was teruggekeerd. Na de Tractatus had hij tien jaar lang zo goed als niets filosofisch geschreven. Vanaf januari 1929 liepen de schriften snel vol. Voor dit boek koos hij opmerkingen uit de manuscripten van 1929 en begin 1930, knipte ze los en ordende ze per thema.

De aanleiding was heel praktisch. Trinity College moest beslissen of het hem verder zou financieren, en Bertrand Russell kreeg de vraag het nieuwe werk te beoordelen. Russell schreef dat de theorieën nieuw, zeer origineel en ongetwijfeld belangrijk waren, en voegde eraan toe dat hij niet wist of ze klopten. Welk typoscript Russell precies in handen kreeg, TS 208 of het meer afgewerkte TS 209, is onder Nachlass-specialisten nog altijd een discussiepunt. TS 209 is de tekst die Rush Rhees in 1964 in het Duits uitgaf. De Engelse vertaling van Raymond Hargreaves en Roger White volgde in 1975. Een volledige Nederlandse vertaling is er niet.

Wat staat erin?

Het boek heeft geen centrale stelling, wel een richting. De Tractatus beschreef taal als een verzameling onafhankelijke elementaire zinnen die elk op zich waar of onwaar zijn. In 1929 zag Wittgenstein dat dit al misloopt bij iets alledaags als kleur. Als een vlek helemaal rood is, is ze niet ook groen, en die uitsluiting volgt niet uit de logica zoals de Tractatus die opvatte. Zinnen horen bij systemen, zoals de streepjes op een meetlat: je legt de hele lat tegen een voorwerp, nooit één streepje.

Uit die ene barst volgt heel veel. Wittgenstein laat het idee varen van een aparte primaire taal die de onmiddellijke ervaring zou beschrijven. Hij begint over grammatica te spreken: de regels voor het gebruik van onze woorden, die we niet in de wereld ontdekken maar zelf vastleggen. Hij vraagt wat het betekent een zin te verifiëren, een thema dat hem interessant maakte voor de Wiener Kreis, met wiens leden Moritz Schlick en Friedrich Waismann hij in die jaren geregeld praatte. Lange hoofdstukken gaan over wiskunde: getal, oneindigheid, bewijs, en de gedachte dat een wiskundige uitspraak haar zin krijgt van de manier waarop ze bewezen wordt.

Het voorwoord klinkt heel anders. Wittgenstein schrijft dat de geest van het boek een andere is dan die van de grote stroom van de Europese en Amerikaanse beschaving, en dat hij voor weinig lezers schrijft.

Dieses Buch ist für jene geschrieben, die seinem Geist freundlich gegenüberstehen.

Dit boek is geschreven voor wie welwillend staat tegenover de geest ervan.

Philosophische Bemerkungen, Vorwort

Hoe lees je het?

Dit is geen boek om mee te beginnen. De opmerkingen zijn kort, compact en vaak technisch, en ongeveer de helft van het boek gaat over de grondslagen van de wiskunde. Een werkbare route: lees het voorwoord, dan de eerste hoofdstukken over taal, grammatica en verificatie, en daarna de stukken over kleur, tijd en herinnering. Bewaar de wiskunde voor later, tenzij dat net je interesse is.

Houd de beeldtheorie van de Tractatus vers in je hoofd, want veel bladzijden gaan ertegen in, vaak zonder het te zeggen. De standaardeditie is die van Blackwell (Duits of Engels). Facsimile's en een transcriptie van het typoscript vind je gratis op Wittgenstein Source, de Bergense Nachlass-editie.

Waarom is het belangrijk?

De Philosophische Bemerkungen zijn het helderste venster op het moment waarop de Tractatus uit elkaar begint te vallen. Je ziet de latere Wittgenstein zin per zin verschijnen: van logische vorm naar grammatica, van verborgen structuur naar de regels die we echt volgen. Hoe scherp die breuk was, blijft omstreden. Sommige lezers zien een geleidelijke ontwikkeling, anderen een echte wending rond 1931 of later. Beide kampen gebruiken dit boek als bewijs. De Stanford Encyclopedia of Philosophy rekent het tot de kernteksten van de middenperiode, naast de Big Typescript.

Het is ook een historisch document. Het toont hoe dicht Wittgenstein even bij het verificationisme van de Wiener Kreis kwam, en hoe snel hij er weer afstand van nam.

Oordeel

Lees dit als je de Tractatus kent en precies wilt zien waarom de auteur er zelf niet meer in geloofde. Sla het over als Wittgenstein nieuw voor je is: begin met The Blue and Brown Books en kom hier terug als je weet waar het verhaal eindigt. Wie zich bezighoudt met Wittgensteins filosofie van de wiskunde, kan er niet omheen.