Tractatus logico-philosophicus

De Tractatus logico-philosophicus is het enige filosofische boek dat Wittgenstein tijdens zijn leven publiceerde: een zeventigtal bladzijden genummerde opmerkingen die willen tonen hoe taal de wereld kan afbeelden, en waar ze moet zwijgen. Het begint bij de wereld en eindigt in stilte. Daartussen beweert het de problemen van de filosofie te hebben opgelost, om vervolgens de eigen zinnen onzin te noemen.

Die Welt ist alles, was der Fall ist.

De wereld is alles wat het geval is.

Tractatus 1

Hoe de Tractatus ontstond

Wittgenstein begon eraan in Cambridge, bij Russell, voor de Eerste Wereldoorlog, en werkte verder als soldaat in het Oostenrijks-Hongaarse leger. In de Notebooks 1914-1916 zie je het boek groeien. Hij voltooide de tekst in de zomer van 1918, werd in november door de Italianen krijgsgevangen genomen en stuurde het manuscript vanuit het kamp naar Russell.

Een uitgever vinden was lastig. Verschillende uitgevers weigerden, en Wittgenstein vond de inleiding die Russell schreef vreselijk. In 1921 verscheen het boek uiteindelijk als Logisch-philosophische Abhandlung in het tijdschrift Annalen der Naturphilosophie van Wilhelm Ostwald. In 1922 bracht Kegan Paul in Londen de Duitse tekst uit met een Engelse vertaling van C.K. Ogden, die grotendeels door de jonge Frank Ramsey was gemaakt. De Latijnse titel, een knipoog naar Spinoza, kwam van G.E. Moore. Het boek is opgedragen aan David Pinsent, Wittgensteins goede vriend, die in de oorlog omkwam.

Hoe het boek in elkaar zit

De Tractatus bestaat uit zeven hoofdstellingen. Alle andere opmerkingen hangen daaronder, met decimale nummers die hun gewicht aangeven: 2.1 becommentarieert 2, 2.11 becommentarieert 2.1, enzovoort. Je kunt het boek van voor naar achter lezen of als een boom, tak per tak. De stijl is orakelachtig. Argumenten in de gewone zin staan er bijna niet in, alleen uiterst precieze beweringen met heel weinig uitleg.

Wat de Tractatus zegt

Grofweg zet het boek vijf stappen.

• De wereld. De wereld bestaat uit feiten, niet uit dingen. Feiten zijn verbindingen van enkelvoudige objecten.
• Beelden. Een gedachte of zin is een logisch beeld van een mogelijk feit. De elementen staan voor objecten, en hun schikking zegt hoe de objecten geschikt zijn. Is de werkelijkheid zo, dan is de zin waar.
• Logica. Samengestelde zinnen worden uit elementaire zinnen opgebouwd met waarheidsfuncties zoals "en", "of" en "niet". De zinnen van de logica zijn tautologieën: altijd waar, en net daarom zeggen ze niets over de wereld.
• Tonen. Een beeld kan zijn eigen vorm niet afbeelden. Wat zinnen met de werkelijkheid gemeen hebben, toont zich in hen, maar laat zich niet zeggen. Dat onderscheid tussen zeggen en tonen draagt het hele boek.
• De grenzen. Wat buiten het geheel van de feiten valt (waarde, ethiek, de zin van het leven, God, het ik als subject) laat zich niet in zinvolle zinnen vatten.

Die Grenzen meiner Sprache bedeuten die Grenzen meiner Welt.

De grenzen van mijn taal betekenen de grenzen van mijn wereld.

Tractatus 5.6

Daarmee krijgt de filosofie een nieuwe taak. Ze levert geen eigen waarheden af, zoals de natuurkunde. Ze verheldert.

Die Philosophie ist keine Lehre, sondern eine Tätigkeit.

De filosofie is geen leer maar een activiteit.

Tractatus 4.112

Dan volgt de beroemde wending. De opmerkingen van de Tractatus zelf proberen te zeggen wat alleen getoond kan worden, dus volgens de eigen maatstaf zijn ze onzin. Wie de auteur begrijpt, zegt 6.54, herkent ze uiteindelijk als onzinnig, nadat hij erdoorheen is geklommen.

Er muss sozusagen die Leiter wegwerfen, nachdem er auf ihr hinaufgestiegen ist.

Hij moet als het ware de ladder wegwerpen, nadat hij erop naar boven is geklommen.

Tractatus 6.54

Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen.

Waarover men niet kan spreken, daarover moet men zwijgen.

Tractatus 7

Twee manieren om het te lezen

Over de betekenis van die ladder zijn onderzoekers het grondig oneens. Volgens de traditionele lezing, verbonden met Elizabeth Anscombe en Peter Hacker, wijst het boek op echte maar onzegbare waarheden over logica en wereld, die zich tonen ook al kun je ze niet zeggen. Volgens de resolute lezing van Cora Diamond en James Conant, opgepikt door de New Wittgensteinians, bestaan zulke verborgen waarheden niet: de onzin is gewoon onzin, en het boek werkt als een therapie die je verlost van de drang om ze toch te zeggen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy geeft een eerlijk overzicht van het debat. Geen van beide kampen heeft gewonnen.

Een brief uit 1919 aan de uitgever Ludwig von Ficker maakt het nog boeiender. Wittgenstein schreef daarin dat de zin van het boek ethisch is, en dat het uit twee delen bestaat: het deel op papier en het deel dat hij niet schreef, dat het belangrijkste is.

Hoe lees je de Tractatus

Reken op een moeilijk boek. Het is kort, maar elke regel is samengeperst, en de logica van Frege en Russell staat steeds op de achtergrond. Enkele tips:

• Lees eerst het voorwoord. Dat is helder en geeft het doel aan: een grens trekken aan de uitdrukking van gedachten.
• Lees de zeven hoofdstellingen apart, voor je de takken ingaat.
• Blader bij een eerste lezing door het technische midden (de 4- en 5-nummers over waarheidsfuncties) en ga meteen naar de laatste bladzijden, van 6.4 tot 7, over ethiek en het mystieke.
• Houd een goede inleiding of commentaar bij de hand.

In het Nederlands is de vertaling van Willem Frederik Hermans (1975) de klassieker, tweetalig en zeer verzorgd. Wie Engels leest, vindt de vertaling van Ogden uit 1922 gratis op Project Gutenberg. Recentere Engelse vertalingen zijn die van Michael Beaney (Oxford, 2023) en Damion Searls (2024). Lees zo mogelijk een tweetalige uitgave: het Duits is vaak eenvoudiger dan welke vertaling ook.

Waarom het ertoe doet

De Tractatus heeft de twintigste-eeuwse filosofie veel sterker beïnvloed dan zijn omvang doet vermoeden. De Wiener Kreis las het boek in de jaren 1920 zin per zin, en het logisch positivisme nam er veel uit over, al vond Wittgenstein dat ze de slotbladzijden verkeerd begrepen. In 1929 aanvaardde Cambridge het als zijn doctoraatsthesis. De ideeën over waarheidstabellen, tautologie en logische vorm werden gemeengoed in de logica.

En dan keerde Wittgenstein zich er zelf tegen. In het voorwoord van de Filosofische onderzoekingen spreekt hij van zware vergissingen in zijn eerste boek. Een groot deel van zijn latere werk is een discussie met de Tractatus. Zonder dat boek begrijp je de latere Wittgenstein dan ook maar half.

Oordeel

Lees dit als je een van de vreemdste en mooiste boeken uit de filosofie wilt leren kennen, als je van logica houdt, of als die zin over de grenzen van je taal je is bijgebleven. Verwacht niet alles meteen te begrijpen: dat lukt bijna niemand, en dat hoort bij de ervaring. Wie een zachtere instap zoekt, begint met het voorwoord, de zeven hoofdstellingen en de laatste twee bladzijden, en komt dan terug voor de rest.