De beeldtheorie van de betekenis

De beeldtheorie is het idee uit de Tractatus dat een zin werkt zoals een afbeelding. Een zinvolle uitspraak is een model van een mogelijke situatie: haar onderdelen staan voor dingen, en de manier waarop die onderdelen geordend zijn, toont hoe de dingen geordend zijn. Is de werkelijkheid zo, dan is de zin waar. Is ze anders, dan is de zin onwaar, maar hij blijft zinvol.

Dat laatste is de slimme kern. Een zin hoeft niet waar te zijn om iets te betekenen. "De kat zit op de mat" betekent iets, ook als de kat in de tuin rondloopt. Een tekening van een kat op een mat blijft ook een tekening daarvan, waar de kat ook is.

In de animatie hierboven zie je een bal die op een doos ligt, met daarnaast de zin "De bal ligt op de doos". Dunne lijnen verbinden elk woord met het ding waarvoor het staat. Laat de bal nu van de doos rollen. De zin wordt als onwaar gemarkeerd, maar er gaat niets aan stuk: hij toont nog altijd een heldere mogelijkheid, alleen een die niet overeenkomt met wat er is. Dat is de beeldtheorie in het klein.

Waar komt het idee vandaan?

Wittgenstein vertelde later aan zijn vriend Georg Henrik von Wright dat het idee hem tijdens de Eerste Wereldoorlog te binnen schoot. Hij las over een rechtszaak in Parijs waarin een verkeersongeval werd nagespeeld met speelgoedautootjes en poppetjes. Het model kon het ongeval voorstellen omdat de stukjes overeenkwamen met echte auto's en mensen, en hun posities met echte posities. In zijn oorlogsnotitieboek staat op 29 september 1914 al dat in een zin bij wijze van proef een wereld wordt samengesteld, zoals in dat Parijse model. Het idee groeide uit tot de openingsopmerkingen van de Tractatus logico-philosophicus, verschenen in 1921 (Duits) en 1922 (Engels).

Wir machen uns Bilder der Tatsachen.

Wij maken ons beelden van de feiten.

Tractatus 2.1

Hoe beeldt een zin iets af?

Wittgenstein werkt het in een paar stappen uit (Tractatus 2.1 tot 2.225 en vanaf 4.01).

• Elementen staan voor objecten. In een afbeelding vertegenwoordigt elk element een ding. In een volledig geanalyseerde zin staat elke naam voor een object (Tractatus 2.131, 3.203).
• De ordening telt. Een afbeelding is geen hoopje namen. Ze is zelf een feit: haar elementen zijn op een bepaalde manier verbonden, en die verbinding zegt dat de dingen op dezelfde manier verbonden zijn (2.14, 2.15).
• Beeld en wereld delen een vorm. Om iets te kunnen afbeelden, moet een beeld iets gemeen hebben met wat het afbeeldt. De meest algemene versie van die gedeelde structuur noemt Wittgenstein de logische vorm (2.18).
• Zin gaat voor waarheid. Wat een beeld voorstelt, is zijn zin. Of het waar of onwaar is, hangt af van de vraag of die zin met de werkelijkheid overeenstemt (2.221, 2.222). Aan het beeld alleen zie je niet of het waar is (2.224): je moet gaan kijken.

Der Satz ist ein Bild der Wirklichkeit.

De zin is een beeld van de werkelijkheid.

Tractatus 4.01

Wittgenstein geeft toe dat gewone zinnen er niet uitzien als afbeeldingen. "De bal ligt op de doos" is een reeks klanken of letters, geen tekeningetje. Maar ook muzieknotatie lijkt niet op muziek, en toch leest een geoefende muzikant een symfonie uit een partituur, terwijl de groef van een grammofoonplaat dezelfde muziek in nog een andere vorm bevat (4.011, 4.014). Wat ze allemaal tot beelden van hetzelfde maakt, is een gedeelde innerlijke structuur, geen uiterlijke gelijkenis.

Waarom vond hij dit zo belangrijk?

De theorie trekt een scherpe grens rond wat gezegd kan worden. Een zin heeft alleen zin als hij een mogelijke ordening van objecten afbeeldt. Al de rest, ook de uitspraken van ethiek, esthetica, religie en veel traditionele metafysica, valt buiten die grens. Wittgenstein vond die dingen niet onbelangrijk. Integendeel: hij dacht dat ze zich helemaal niet in feitelijke zinnen laten vatten.

De theorie verklaart ook de logica. Een tautologie als "het regent of het regent niet" beeldt niets af, en zegt dus niets over de wereld, maar is daarom nog geen onzin: ze toont iets over de structuur van de taal. En één ding kan een beeld nooit: zijn eigen vorm afbeelden. Het kan die vorm alleen laten zien (2.172). Daar ligt de wortel van het onderscheid tussen zeggen en tonen.

Een hardnekkig misverstand

De theorie zegt niet dat elke zin op papier al een keurig beeld is. De gewone taal, schreef hij, verkleedt de gedachte (4.002). Pas na analyse in elementaire zinnen, die bestaan uit namen in onmiddellijke verbinding, zou het afbeelden zichtbaar worden. Opvallend genoeg gaf Wittgenstein nooit één voorbeeld van een elementaire zin of van een object. Onderzoekers zijn het er nog altijd niet over eens wat hij bedoelde: fysische deeltjes, punten in het gezichtsveld, of gewoon wat een analyse uiteindelijk zou opleveren. Het artikel over Wittgensteins logisch atomisme in de Stanford Encyclopedia zet de opties op een rij.

Wat vond de latere Wittgenstein ervan?

Toen Wittgenstein rond 1929 terugkeerde naar de filosofie, begon hij al snel zijn vroegere opvatting te bekritiseren. De Philosophische Untersuchungen (Filosofische onderzoekingen) openen met een aanval op een beeld van taal waarin elk woord een object benoemt, en blikken terug op de Tractatus met een bekende opmerking: een beeld hield ons gevangen (PU §115). Hij zag in dat feiten beschrijven maar één van de vele dingen is die we met woorden doen, naast bevelen geven, grappen maken, bedanken of bidden. Die verschuiving proberen de begrippen taalspel en betekenis als gebruik te vatten.

Toch is de beeldtheorie niet verdwenen. De gedachte dat een ware zin overeenkomt met een feit, dat betekenis te maken heeft met mogelijke situaties, en dat een voorstelling structuur moet delen met wat ze voorstelt, leeft voort in de logica, de formele semantiek en in debatten over hoe wetenschappelijke modellen de wereld voorstellen. Voor een breder overzicht kun je terecht bij de Stanford Encyclopedia of Philosophy en de Internet Encyclopedia of Philosophy. De Engelse tekst van de Tractatus staat gratis op Project Gutenberg.