Woordenboek voor lagere scholen

Het Wörterbuch für Volksschulen (Woordenboek voor lagere scholen) is een spellingwoordenboek voor Oostenrijkse dorpskinderen, dat Wittgenstein samenstelde toen hij onderwijzer was en dat in 1926 in Wenen verscheen. Na de Tractatus is het het enige boek dat hij tijdens zijn leven publiceerde. Er staat geen filosofie in, en net dat maakt het interessant.

Wat het is en hoe het ontstond

Na de Eerste Wereldoorlog schonk Wittgenstein zijn fortuin weg, volgde een opleiding tot onderwijzer en gaf van 1920 tot 1926 les in arme dorpen in Neder-Oostenrijk: Trattenbach, Puchberg am Schneeberg en Otterthal. Zijn leerlingen waren kinderen van boeren en arbeiders, die thuis dialect spraken en het moeilijk hadden met geschreven Duits.

Spelling was de dagelijkse strijd. De bestaande woordenboeken waren te groot en te duur voor die scholen, of te mager om bruikbaar te zijn. Daarom dicteerde Wittgenstein eerst woordenlijsten, zo'n 2500 woorden, die de kinderen in hun eigen schrift overschreven. Uit die klaspraktijk groeide een gedrukt boek. Het voorwoord schreef hij in april 1925 in Otterthal, en de Weense schooluitgeverij Hölder-Pichler-Tempsky bracht het woordenboek in 1926 uit. Het is een dun boekje van een veertigtal bladzijden met, volgens het Wittgenstein Initiative, bijna 6000 trefwoorden.

Wittgenstein stopte in april 1926 met lesgeven, kort na een voorval in Otterthal waarbij hij een leerling sloeg die in elkaar zakte. Zijn jaren als onderwijzer waren getekend door grote toewijding en door een hardheid die veel oud-leerlingen zich herinnerden.

Wat erin staat

Het boek is een eenvoudige alfabetische woordenlijst, met heel weinig uitleg. Wat opvalt, is de keuze. Wittgenstein nam de woorden op die zijn leerlingen echt gebruikten en fout schreven, niet de woorden die een commissie belangrijk vond. Hij voegde alledaagse Oostenrijkse en dialectwoorden uit het bergleven toe, zoals Alm (bergweide) en Sennerin (melkmeisje op de alm), naast standaardduits, en liet geleerde en vreemde woorden weg die de kinderen nooit nodig zouden hebben.

Het voorwoord legt het idee uit. Een kind dat een woord kan opzoeken, kun je verantwoordelijk houden voor de juiste spelling.

Nur das Wörterbuch macht es möglich, den Schüler für die Rechtschreibung seiner Arbeit voll verantwortlich zu machen …

Alleen het woordenboek maakt het mogelijk de leerling volledig verantwoordelijk te maken voor de spelling van zijn werk …

Wörterbuch für Volksschulen, Geleitwort (1925)

Dat voorwoord werd niet in het boek van 1926 opgenomen. Het bleef bewaard als typoscript (Ts-205 in de Bergense catalogus) en verscheen pas later.

Hoe lees je het

Niemand leest een woordenboek van A tot Z, en dat hoeft ook niet. Interessant zijn het voorwoord, kort en helder, en een paar bladzijden trefwoorden om de keuzes te proeven. De Duitse tekst, voorwoord en woordenlijst, is gratis beschikbaar bij het Ludwig Wittgenstein Project. In 2020 verscheen de eerste Engelse vertaling als Word Book, vertaald door Bettina Funcke, met tekeningen van Paul Chan en een inleiding van Désirée Weber (Badlands Unlimited). Een Nederlandse vertaling is er, voor zover bekend, niet. De oorspronkelijke editie van 1926 is zeldzaam; in 1977 verscheen in Wenen een facsimile.

Waarom het ertoe doet

Op het eerste gezicht is het woordenboek een voetnoot. Toch zien veel lezers een lijn van dit klaslokaal naar de latere filosofie. De Filosofische onderzoekingen beginnen met een kind dat woorden leert, en komen steeds terug op onderwijzen, africhten en de manier waarop we leren woorden in de praktijk te gebruiken. Ideeën als taalspelen en betekenis als gebruik lijken op wat je zou besluiten na zes jaar kinderen te zien leren lezen en schrijven in een dorpsschool. De British Wittgenstein Society publiceerde over dat verband.

Eerlijkheid vraagt een kanttekening: Wittgenstein trok die lijn zelf nooit, en hoeveel de onderwijsjaren het latere werk vormden, is een kwestie van interpretatie. Zeker is dat het woordenboek een kant van hem toont die je in de filosofie zelden ziet: praktisch, geduldig met details en diep begaan met hoe gewone mensen echt spreken.

Oordeel

Lees dit als je nieuwsgierig bent naar Wittgenstein als mens, als je zelf lesgeeft, of als je wilt zien waar zijn belangstelling voor gewone taal en leren misschien begon. Lees het voorwoord en blader door de trefwoorden; een uur volstaat. Verwacht geen filosofische argumenten: de filosofie zit hier in wat hij koos, en in de overtuiging dat een kind recht heeft op een werktuig dat gemaakt is voor de woorden van zijn eigen leven.