Leren door te doen

Niemand leerde fietsen uit een handleiding. Iemand deed het voor, je zwalpte, iemand hield het zadel vast en liet los. Wittgenstein zag daarin geen uitzondering maar de gewone manier waarop we regels leren, ook de regels voor het gebruik van woorden. Uitleg is belangrijk, maar raakt op, en wat ons daarna verder helpt, is de praktijk: voorbeelden, nadoen, verbeterd worden en het opnieuw proberen. Dat idee heeft heel concrete gevolgen voor hoe je een vaardigheid leert, een kind opvoedt of een nieuwe collega inwerkt.

Wat Wittgenstein zegt over regels leren

In de Philosophische Untersuchungen vraagt hij hoe je iemand de betekenis van woorden als “regelmatig”, “gelijkvormig” of “hetzelfde” zou leren. Aan iemand die alleen Frans spreekt, geef je de Franse woorden. Maar wie de begrippen zelf nog niet heeft, help je niet met een vertaling.

Wer aber diese Begriffe noch nicht besitzt, den werde ich die Worte durch Beispiele und durch Übung gebrauchen lehren. Und dabei teile ich ihm nicht weniger mit, als ich selber weiß.

Maar wie deze begrippen nog niet heeft, die zal ik de woorden leren gebruiken door voorbeelden en door oefening. En daarbij geef ik hem niet minder mee dan ik zelf weet.

Filosofische onderzoekingen §208

Die laatste zin is de opvallendste. Voorbeelden zijn geen armzalige vervanging van de echte uitleg die erachter zou zitten. Er zit niets achter. Dezelfde opmerking beschrijft de methode heel eenvoudig:

Ich mach’s ihm vor, er macht es mir nach.

Ik doe het hem voor, hij doet het me na.

Filosofische onderzoekingen §208

Voeg daar aanmoediging, goedkeuring, afkeuring, laten begaan en tegenhouden aan toe, en je hebt Wittgensteins beeld van lesgeven. Elders zegt hij dat een regel volgen een praktijk is (§202), en dat taal leren in het begin geen uitleggen is maar africhten (§5).

Waar de spade terugbuigt

Stel dat de leerling blijft vragen waarom. Waarom deze stap en geen andere? Waarom komt bij “tel 2 op” na 1000 het getal 1002 en niet 1004? Een tijdlang kun je redenen geven. Dan:

Habe ich die Begründungen erschöpft, so bin ich nun auf dem harten Felsen angelangt, und mein Spaten biegt sich zurück. Ich bin dann geneigt zu sagen: „So handle ich eben.“

Als ik de rechtvaardigingen uitgeput heb, ben ik op de harde rots gestoten en buigt mijn spade terug. Dan ben ik geneigd te zeggen: “Zo handel ik nu eenmaal.”

Filosofische onderzoekingen §217

Dat is geen luiheid en geen autoritarisme. Het is het inzicht dat geen regel zijn eigen toepassing bevat, zodat een reeks interpretaties ergens moet eindigen, en ze eindigt in wat we doen. Hoe ver dat reikt, is omstreden. Saul Kripke las deze passages als een sceptische paradox met een sociale oplossing; anderen, zoals Baker en Hacker, vinden dat Wittgenstein het probleem oplost door het te ontmantelen. Het lemma over regelvolgen in de Stanford Encyclopedia zet het debat uiteen, en de conceptpagina over regelvolgen geeft de achtergrond.

Op het werk: inwerken zonder dikke handleiding

Een nieuwe collega krijgt een wiki van veertig pagina’s en schrijft in week twee toch het verkeerde soort rapport. Dat is geen leesprobleem. De wiki zegt wat de regels zijn, maar kan niet tonen hoe het eruitziet als je ze volgt. Probeer liever dit:

• Geef drie echte voorbeelden van goed werk en één dat de bal missloeg, en bespreek het verschil.
• Doe de eerste taak samen, laat de tweede doen terwijl je meekijkt, en laat dan los.
• Vraagt iemand “waarom doen we het zo?”, geef dan de redenen die je hebt. Raak je erdoor, zeg dat eerlijk. Kijk dan na of je op rots zit of op een oude gewoonte die niemand ooit in vraag stelde.

Met kinderen: tonen in plaats van preken

Kinderen leren “eerlijk”, “sorry” of “voorzichtig” zoals §208 het beschrijft: door de woorden gebruikt te zien, ze uit te proberen en verbeterd te worden. Een lange uitleg over eerlijkheid bij het slapengaan doet minder dan tien kleine momenten waarop een taart gedeeld wordt. Wittgenstein kende de klas van binnenuit. Van 1920 tot 1926 was hij onderwijzer in dorpsscholen in Neder-Oostenrijk en stelde hij een spellingwoordenboek voor zijn leerlingen samen. Eerlijkheid vraagt erbij te zeggen dat hij een berucht strenge, soms harde onderwijzer was. Zijn filosofie van het leren is wijzer dan zijn praktijk was.

Bij het studeren: oefenen wint van herlezen

Je notities herlezen voelt als leren, omdat de woorden vertrouwd worden. Maar of je een regel begrijpt, blijkt pas als je er in nieuwe gevallen mee verder kunt. Maak de oefeningen, leg een uitgewerkt voorbeeld hardop uit, probeer een geval dat je handboek niet behandelt. De filosoof Gilbert Ryle scherpte dit later aan tot het onderscheid tussen weten dat en weten hoe.

Drie oefeningen

1. De voorbeeldtest. Leg een regel van je werk of thuis uit met alleen drie voorbeelden en één tegenvoorbeeld, zonder de regel zelf te formuleren. Kijk wat de ander met een nieuw geval doet.
2. Zoek je rots. Neem één routine en vraag vijf keer “waarom?”. Markeer het punt waar de redenen ophouden en “zo doen we dat” begint. Beslis of dat echte rots is of iets wat je beter verandert.
3. Let op de klik. Leer deze week iets kleins met je handen: een knoop, een akkoord, een recept. Let op wanneer je het “doorhad”. Wellicht vind je geen moment waarop je een formule begreep.

De grenzen

Wittgenstein schreef geen onderwijstheorie, en zijn opmerkingen zijn begripsmatig, geen resultaten van leeronderzoek. Het Duitse woord Abrichtung wordt ook voor het africhten van dieren gebruikt; het beschrijft hoe taal begint, het is geen pleidooi om mensen te drillen. En “zo handel ik nu eenmaal” mag je pas zeggen nadat je de redenen gaf die je had, niet in de plaats ervan.