Filosofische onderzoekingen

Philosophische Untersuchungen, in het Nederlands Filosofische onderzoekingen, is het tweede meesterwerk van Wittgenstein en voor veel lezers zijn belangrijkste boek. Het vervangt het idee dat woorden betekenis krijgen doordat ze dingen benoemen door een veel soepeler beeld: taal is een familie van activiteiten die in het menselijk leven verweven zijn, en de betekenis van een woord ligt in hoe het gebruikt wordt. Het verscheen in 1953, twee jaar na zijn dood, en veranderde hoe filosofen denken over betekenis, geest, regels en over filosofie zelf.

Hoe het boek ontstond

Wittgenstein begon eraan in 1936, in zijn hut in Noorwegen, en herschreef het tien jaar lang. Onderzoekers onderscheiden een vroege versie (1936-1937), een vooroorlogse versie (1938), een tussenversie (1944) en het definitieve typoscript van wat later Deel I werd, klaar rond 1945-1946. Het voorwoord is gedateerd Cambridge, januari 1945. Daarin geeft hij toe dat hij zijn gedachten niet tot een doorlopend geheel kon smeden, en noemt hij het boek eigenlijk maar een album.

Een tweede reeks opmerkingen, geschreven tussen 1946 en 1949, voegden de bezorgers toe als Deel II. Elizabeth Anscombe en Rush Rhees gaven het geheel in 1953 uit bij Blackwell, Duits en Engels naast elkaar, in de vertaling van Anscombe.

Edities, en waarom die van 2009 telt

Oudere boeken en artikels citeren meestal de eerste drie edities (1953, 1958, 2001), die allemaal Anscombes vertaling hebben. In 2009 verscheen bij Wiley-Blackwell een vierde editie, herzien door P.M.S. Hacker en Joachim Schulte. De beschrijving van de uitgever zet de belangrijkste wijzigingen op een rij:

• de Duitse tekst werd gecorrigeerd en de vertaling op honderden plaatsen herzien;
• opmerkingen die vroeger als voetnoot of tussen de paragrafen stonden, staan nu in de hoofdtekst;
• het vroegere Deel II staat er als aparte tekst, Philosophy of Psychology - A Fragment, met genummerde opmerkingen, zodat de bekende eend-haas nu als PPF §118 geciteerd wordt in plaats van "pagina 194";
• eindnoten en essays lichten de geschiedenis van het boek en de vertaalproblemen toe.

Koop je één editie, neem dan deze, maar weet dat oudere literatuur voor Deel II de paginanummers van de vroegere edities gebruikt. Voor de Duitse tekst in al zijn versies is de kritisch-genetische editie van Schulte (2001) de wetenschappelijke referentie.

Wat er in staat

Het boek opent met een citaat van Augustinus, die vertelt hoe hij leerde spreken: volwassenen noemden voorwerpen en wezen ze aan. Wittgenstein ziet daarin een beeld dat ook achter zijn eigen Tractatus zat, namelijk dat elk woord iets benoemt. Daarna bouwt hij eenvoudige "taalspelen" om te tonen hoeveel dat beeld weglaat. In §2 roept een bouwvakker "blok", "zuil", "plaat", "balk", en zijn helper brengt de steen. Niets daarvan is een beschrijving; de woorden zijn werktuigen in een bezigheid.

Vanuit dat begin trekt het boek langs een reeks thema's, waar het telkens vanuit een nieuwe hoek naar terugkeert:

• Taalspelen (§§7-24): spreken hoort bij een activiteit, een levensvorm. Bevelen geven, moppen vertellen, bidden en verslag uitbrengen zijn verschillende spelen.
• Familiegelijkenis (§§65-71): wat we "spelen" noemen, heeft geen enkel gemeenschappelijk kenmerk, alleen overlappende gelijkenissen, zoals de gezichten in een familie.
• Betekenis en gebruik (§43): voor een grote klasse van gevallen is de betekenis van een woord zijn gebruik in de taal.
• Regels volgen (§§138-242): een regel begrijpen is geen mentale toestand die alle toepassingen al bevat. Een regel volgen is een praktijk.
• Het privétaalargument (§§243-315): een taal die maar één persoon kan begrijpen, met namen voor gewaarwordingen die niemand anders kan kennen, blijkt zinloos. Vandaar de kever in het doosje (§293).
• Filosofie als therapie (§§89-133): filosofische problemen ontstaan als de taal "met vakantie gaat" (§38). Filosofie verklaart niet, ze beschrijft, en zo lost verwarring op.

Die Bedeutung eines Wortes ist sein Gebrauch in der Sprache.

De betekenis van een woord is zijn gebruik in de taal.

Filosofische onderzoekingen §43

De methode telt even zwaar als de inhoud. Wittgenstein schrijft in korte genummerde opmerkingen, stelt vragen die hij niet beantwoordt, laat een denkbeeldige tegenstander aan het woord en verandert het voorbeeld net als je denkt dat je het snapt. In het voorwoord schrijft hij dat hij anderen het denken niet wil besparen, maar hen, als het kan, tot eigen gedachten wil aanzetten.

Der Fliege den Ausweg aus dem Fliegenglas zeigen.

De vlieg de uitweg uit de vliegenvanger tonen.

Filosofische onderzoekingen §309

Hoe lees je het

De eerste honderd paragrafen lezen verrassend vlot: alledaagse voorbeelden, gewone taal, geen vakjargon. Het wordt pas echt moeilijk bij regels volgen en privétaal, waar de dialoogvorm het lastig maakt om te zien welke stem van Wittgenstein zelf is. Lees traag, een paar paragrafen tegelijk, en herlees. Zoek niet per opmerking een stelling; volg de beweging.

Een goede route: §§1-43 (de kritiek op benoemen), §§65-133 (familiegelijkenis en de aard van filosofie), daarna §§138-315. Bewaar Philosophy of Psychology - A Fragment voor later. De Nederlandse vertaling van Maarten Derksen en Sybe Terwee (Boom, 1992, volledig herzien in 2006) is goed leesbaar. Wie het Duits wil volgen, neemt de tweetalige editie van 2009. Als gids zijn de inleiding van Marie McGinn en, op veel grotere schaal, het commentaar van G.P. Baker en P.M.S. Hacker betrouwbaar.

Waarom het ertoe doet

Het boek vormde de Oxfordse filosofie van de gewone taal, de filosofie van de geest van Gilbert Ryles generatie en latere debatten over regels en betekenis. Saul Kripke maakte van §§138-242 in Wittgenstein on Rules and Private Language (1982) een "sceptische paradox" over betekenis. Veel kenners, onder wie Hacker, verwerpen die lezing als een vertekening, en de discussie leeft nog. Stanley Cavell en de zogenaamde resolute lezers leggen de nadruk op het therapeutische doel. Ook buiten de filosofie liet het sporen na, in antropologie, sociologie, taalkunde en literatuurtheorie. Een peiling van Douglas Lackey uit 1999 onder Noord-Amerikaanse filosofiedocenten riep het uit tot het belangrijkste filosofische boek van de twintigste eeuw.

Het boek heeft ook grenzen. Critici vinden dat het beschrijft zonder ooit een positieve opvatting te verdedigen, dat "gebruik" te vaag is als theorie van betekenis, en dat de weigering om te theoretiseren een excuus kan worden. Wittgenstein zou antwoorden dat een theorie nooit de bedoeling was, maar het bezwaar verdient een ernstig antwoord.

Oordeel

Lees dit als je wilt begrijpen hoe de filosofie in de twintigste eeuw van gedachten veranderde over taal, of als je ooit vermoedde dat een filosofisch probleem eigenlijk een warboel van woorden was. Makkelijk is het niet, maar de eerste honderd paragrafen behoren tot de toegankelijkste bladzijden uit de grote filosofie, en elke herlezing levert iets nieuws op. Begin met de editie van Hacker en Schulte of met de vertaling van Derksen en Terwee, neem je tijd, en reken erop dat je met het boek in discussie gaat.