Zettel

Zettel is Duits voor "papiertjes", en dat is letterlijk wat dit boek is. Na de dood van Wittgenstein vonden zijn literaire erfgenamen een doos met knipsels die hij uit zijn eigen typoscripten had geknipt, sommige los, andere met paperclips gebundeld. Elizabeth Anscombe en G.H. von Wright bezorgden ze, nummerden ze van 1 tot 717 en gaven ze in 1967 uit, met Anscombes Engelse vertaling naast het Duits.

Het resultaat is een kort en gevarieerd boek dat leest als een werkplaats van de latere filosofie: opmerkingen over denken, bedoelen, verbeelden, pijn, kleur, wiskunde en de aard van filosofie, vaak scherper en compacter dan de verwante passages elders.

Hoe het boek ontstond

De meeste knipsels komen uit typoscripten die tussen 1945 en 1948 werden gedicteerd, de periode van de Remarks on the Philosophy of Psychology. Enkele gaan terug tot 1929. Wittgenstein gebruikte de doos blijkbaar als werkvoorraad: hij knipte opmerkingen uit die hij wilde bewaren, voegde er handgeschreven bij en schikte ze telkens opnieuw, wellicht als materiaal voor verder werk. De bezorgers lieten zijn bundeltjes waar mogelijk intact en ordenden de losse briefjes per thema, met hulp van Peter Geach. Een deel van de volgorde komt dus van hen, niet van hem.

De University of California Press bracht de tweetalige editie in 2007 opnieuw uit, veertig jaar na de eerste. Sinds de Remarks on the Philosophy of Psychology in 1980 verschenen, kun je zien dat een groot deel van Zettel uit het eerste deel van dat werk geknipt is.

Wat er in staat

Er is geen doorlopende redenering, maar een paar clusters springen eruit.

• Denken en bedoelen. Is denken een innerlijk proces dat het spreken begeleidt? Wittgenstein toont telkens hoe weinig het beeld van een verborgen mentaal mechanisme verklaart.
• Gewaarwording en uitdrukking. Pijngedrag is geen aanwijzing waaruit we pijn afleiden, het hoort bij wat we met pijn bedoelen. Hier raakt het materiaal aan de discussie over privétaal in de Filosofische onderzoekingen.
• Verbeelding en voorstellingen. Je verbeelding gehoorzaamt aan je wil op een manier waarop zien dat niet doet. Iemand kan je vragen je iets voor te stellen, maar niet om iets te zien.
• Wiskunde en regels. Korte opmerkingen over rekenen, oneindigheid en bewijs, dicht bij zijn eerdere werk over de grondslagen van de wiskunde.
• Filosofie zelf. Enkele van zijn beste oneliners over methode en over de positie van de filosoof.

Der Philosoph ist nicht Bürger einer Denkgemeinde. Das ist, was ihn zum Philosophen macht.

De filosoof is geen burger van een denkgemeenschap. Dat is wat hem tot filosoof maakt.

Zettel §455

De toon is vaak lichter dan in de Onderzoekingen, en de opmerkingen zitten minder vast in lange dialogen. Daardoor zijn ze makkelijk te citeren, en even makkelijk verkeerd te begrijpen buiten hun context.

Hoe lees je het

Zettel is een van de toegankelijkste latere teksten. Elke opmerking staat op zichzelf, dus je kunt het boek overal openslaan en rondgrasduinen. Dat is ook het risico: zonder de omringende redenering klinkt een briefje al snel als een aforisme, terwijl het eigenlijk een stap in een langere gedachtegang is.

De standaardeditie is de tweetalige uitgave van Blackwell of California, in de vertaling van Anscombe. Een volledige Nederlandse vertaling is er, voor zover bekend, niet; wie Frans leest, heeft Fiches (Gallimard, 1970, vertaald door Jacques Fauve). Zettel werkt goed als gezel bij het lezen van de Onderzoekingen: als een passage daar duister blijft, vind je via de thema's in Zettel vaak een kortere, helderdere versie.

Waarom het ertoe doet

Lang was Zettel de belangrijkste uitgegeven bron voor Wittgensteins late filosofie van de psychologie, tussen de Onderzoekingen (1953) en de publicatie van de grote manuscripten in de jaren 1980. Het bepaalde mee hoe filosofen als Anscombe, Peter Geach en later P.M.S. Hacker zijn ideeën over geest en handelen begrepen. Vandaag is de wetenschappelijke rol kleiner, omdat de vollere bronnen beschikbaar zijn, maar het blijft de beste korte selectie, ook omdat Wittgenstein zelf koos wat hij uitknipte. Het toont bovendien hoe hij werkte: knippen, sorteren en herschikken tot een zin zijn plaats vond. Die werkwijze past bij zijn opvatting van filosofie als activiteit in plaats van leer.

Oordeel

Lees dit als je aan de Onderzoekingen begonnen bent en een lichtere metgezel zoekt, of als je filosofie graag in kleine porties leest. Een ideaal boek voor op het nachtkastje. Behandel het niet als een verzameling spreuken en verwacht geen opgebouwde redenering: het is een gereedschapskist, en ze loont vooral voor wie al weet waarvoor het gereedschap dient.