Filosofie als therapie

Voor de late Wittgenstein is filosofie geen theorie maar een behandeling. Filosofische problemen zijn volgens hem geen diepe feiten die erop wachten ontdekt te worden. Het zijn knopen in ons denken, gelegd wanneer we woorden gebruiken buiten de omgeving waarin ze werken. De filosoof moet die knopen ontwarren door nauwkeurig te kijken hoe woorden echt gebruikt worden, tot het probleem ons niet meer vasthoudt. Op de vraag wat zijn doel in de filosofie was, antwoordde hij met een beeld:

Der Fliege den Ausweg aus dem Fliegenglas zeigen.

De vlieg de uitweg uit de vliegenvanger tonen.

PI §309

In de animatie hierboven zoemt een vlieg rond in een vliegenvanger, een oude glazen val met een opening onderaan. Ze vliegt telkens weer tegen het glas, naar het licht, en komt nergens. Dan toont een stippellijn de uitweg: terug naar beneden, door dezelfde opening waardoor ze binnenkwam. Daar gaat het om. De val zit niet op slot. Wat de vlieg gevangen houdt, is de richting van haar eigen inspanning. Filosofische verwarring werkt net zo: hoe harder we duwen in de richting die de vraag lijkt aan te wijzen, hoe vaster we zitten.

Waar komt de verwarring vandaan?

Wittgensteins diagnose is dat de taal zelf ons misleidt. Woorden die er aan de oppervlakte hetzelfde uitzien, werken heel verschillend. "De tijd stroomt" lijkt op "de rivier stroomt", dus beginnen we te vragen waarheen de tijd stroomt en hoe snel. Filosofische problemen ontstaan, schrijft hij, wanneer de taal vakantie neemt (PI §38): wanneer een woord uit zijn dagelijkse werk gehaald wordt en stationair draait.

Die Philosophie ist ein Kampf gegen die Verhexung unsres Verstandes durch die Mittel unserer Sprache.

Filosofie is een strijd tegen de betovering van ons verstand door de middelen van onze taal.

PI §109

Vaak is de bron één beeld dat we niet uit ons hoofd krijgen. "Een beeld hield ons gevangen", zegt hij, en we konden er niet uit, want het zat in onze taal, die het ons onverbiddelijk leek te herhalen (PI §115). Het beeld van betekenis als een voorwerp waarvoor een woord staat, is zijn belangrijkste voorbeeld. Een groot deel van de Filosofische onderzoekingen gaat over het losmaken van die greep.

Hoe ziet de therapie eruit?

Niet één methode, maar vele:

Es gibt nicht eine Methode der Philosophie, wohl aber gibt es Methoden, gleichsam verschiedene Therapien.

Er is niet één methode in de filosofie, maar er zijn wel methoden, als het ware verschillende therapieën.

PI §133

In de praktijk gaat het onder meer om:

• Woorden naar huis brengen. We leiden woorden terug van hun metafysische naar hun alledaagse gebruik (PI §116). Vraag niet wat kennis "eigenlijk" is, maar kijk wanneer mensen echt "ik weet het" zeggen, en wanneer ze zouden aarzelen.
• Herinneringen verzamelen. De filosoof brengt bekende feiten over taal bijeen, met een bepaald doel (PI §127). Er wordt niets nieuws ontdekt; wat altijd al voor de hand lag, wordt zo geordend dat we het zien.
• Voorbeelden verzinnen. Bedachte taalspelen, vreemde stammen en rare gevallen helpen ons onze eigen begrippen van buitenaf te bekijken. Daarom zei Wittgenstein dat betekenis in het gebruik ligt: daar moet je kijken.
• De vraag behandelen, niet beantwoorden. "De filosoof behandelt een vraag; zoals een ziekte" (PI §255, met zijn eigen leestekens).

Een filosofisch probleem, schrijft hij, heeft de vorm: "Ik weet de weg niet" (PI §123). De genezing is geen nieuwe leer, maar overzicht, zodat je de weg weer kent. En filosofie die zo te werk gaat, laat alles zoals het is (PI §124): ze hervormt de taal niet en verbetert de wetenschap niet.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Augustinus zei dat hij wist wat tijd was zolang niemand het hem vroeg; als iemand het vroeg, wist hij het niet (Wittgenstein bespreekt dat in PI §89). Dat is een klassieke vliegenvanger. Je gebruikt het woord "tijd" elke dag perfect: "heb je even tijd?", "de tijd is op", "dat duurde lang". De moeilijkheid begint pas als je vraagt naar het wezen achter al die toepassingen, alsof "tijd" de naam van een verborgen ding was. De therapeutische stap is niet dat ding vinden, maar inzien dat de vraag ernaar uit een beeld voortkwam, en terugkeren naar het gebruik dat je al beheerst.

Op kleinere schaal werkt het ook in het dagelijks leven. Twee mensen die discussiëren of een hotdog "eigenlijk" een broodje is, zijn het over geen enkel feit oneens. Zie je dat ze een woord met vage randen toepassen, dan wordt de discussie niet opgelost. Ze lost op. De pagina over je denken ontwarren geeft meer oefeningen van die soort.

Is het echt therapie?

Het woord "therapie" is van Wittgenstein zelf, en de vergelijking met geneeskunde loopt door heel zijn late werk. Hij bewonderde Freud en noemde zich volgens zijn vriend Rush Rhees ooit een leerling van Freud, al twijfelde hij aan Freuds aanspraak op wetenschappelijkheid. De analogie klopt in één opzicht: de patiënt moet de genezing zelf herkennen. Een filosoof kan je geen inzicht opdringen, net zoals een analyticus niet zomaar de oorzaak van een symptoom kan afkondigen. De echte ontdekking, schrijft Wittgenstein, is die waardoor ik kan ophouden met filosoferen wanneer ik wil (PI §133).

Waarover zijn de interpreten het oneens?

Lezers verschillen over hoe ver het therapeutische idee reikt, zoals de Stanford Encyclopedia of Philosophy opmerkt in haar deel over de aard van de filosofie.

• De New Wittgensteinians (de naam komt van The New Wittgenstein, in 2000 uitgegeven door Alice Crary en Rupert Read) lezen zowel het vroege als het late werk als door en door therapeutisch, zonder verborgen leerstellingen.
• Anderen, zoals P.M.S. Hacker, aanvaarden het therapeutische doel, maar benadrukken de positieve kant: een helder, overzichtelijk beeld van de grammatica van onze begrippen (PI §122).
• Critici vinden dat filosofie zo te bescheiden wordt. Bertrand Russell klaagde in My Philosophical Development (1959) dat de late Wittgenstein het ernstige denken beu leek te zijn.

Welke lezing je ook kiest, de kern is duidelijk genoeg. Filosofie is voor Wittgenstein hard werk, maar dat werk gebeurt aan jezelf: aan de manier waarop je de dingen ziet, en aan wat je van een antwoord verwacht. De Internet Encyclopedia of Philosophy vat het samen als therapie in plaats van antwoorden.