Ontwar je denken

Sommig denkwerk leidt nergens heen. Dezelfde vraag, dezelfde cirkel, dezelfde vermoeide conclusie om twee uur ’s nachts. Wittgenstein had een naam voor één versie daarvan: filosofische verwarring, de soort die niet voortkomt uit ontbrekende feiten, maar uit het feit dat onze eigen manier van spreken ons misleidt. Zijn latere filosofie probeert die verwarring te behandelen, en hij beschreef dat in medische termen. Je kunt sommige van zijn methodes lenen voor alledaags piekeren, zolang je onthoudt dat ze voor iets anders bedoeld waren.

Was ist dein Ziel in der Philosophie? Der Fliege den Ausweg aus dem Fliegenglas zeigen.

Wat is je doel in de filosofie? De vlieg de uitweg uit de vliegenvanger tonen.

Filosofische onderzoekingen §309

Filosofie als therapie

Een vlieg in een glazen fles blijft tegen het glas zoemen, terwijl de opening vlakbij is. In de Filosofische onderzoekingen noemt Wittgenstein filosofie “een strijd tegen de betovering van ons verstand door de middelen van onze taal” (§109). De filosoof behandelt een vraag “zoals een ziekte” (§255), en er is niet één methode in de filosofie, wel methodes, “als het ware verschillende therapieën” (§133). Een filosofisch probleem, schrijft hij, heeft de vorm “ik weet er de weg niet” (§123). De conceptpagina over filosofie als therapie geeft meer achtergrond.

Hoe letterlijk je het woord therapie moet nemen, is omstreden. Sommige lezers, onder wie de “New Wittgensteinians”, maken er de sleutel tot heel zijn werk van; anderen, zoals P.M.S. Hacker, benadrukken dat hij ook zorgvuldig begrippen beschrijft. De Stanford Encyclopedia en de Internet Encyclopedia of Philosophy geven een overzicht.

Gevangen in een beeld

Ein Bild hielt uns gefangen. Und heraus konnten wir nicht, denn es lag in unsrer Sprache, und sie schien es uns nur unerbittlich zu wiederholen.

Een beeld hield ons gevangen. En we konden er niet uit, want het zat in onze taal, en die leek het ons alleen maar onverbiddelijk te herhalen.

Filosofische onderzoekingen §115

Wittgenstein dacht aan beelden als “betekenis is een voorwerp waar het woord voor staat”. Maar het mechanisme ken je uit het dagelijks leven. Veel gepieker draait op een beeld dat in een zinnetje verstopt zit:

• “De juiste beslissing ligt ergens klaar; ik moet alleen hard genoeg nadenken om ze te vinden.”
• “Als ik echt van mijn werk hield, zou ik er nooit aan twijfelen.”
• “Een goede ouder verliest nooit zijn geduld.”
• “Wie online anders denkt dan ik, heeft vast een argument gemist.”

Geen van die zinnen is een feit dat je ontdekt hebt. Elk is een manier van kijken die zich herhaalt telkens je de woorden gebruikt. Zolang hij onzichtbaar blijft, levert meer nadenken alleen meer van hetzelfde op.

Herinneringen bijeenbrengen

Wittgensteins remedie is geen nieuwe theorie, maar een ander soort werk.

Die Arbeit des Philosophen ist ein Zusammentragen von Erinnerungen zu einem bestimmten Zweck.

Het werk van de filosoof is het bijeenbrengen van herinneringen met een bepaald doel.

Filosofische onderzoekingen §127

Herinneringen waaraan? Aan hoe we onze woorden echt gebruiken, aan gevallen die we al kennen maar over het hoofd zien omdat ze te vertrouwd zijn (§129). Hij waarschuwt ook voor “een eenzijdig dieet”: je denken voeden met maar één soort voorbeelden (§593). Dat levert een praktische methode op.

Oefeningen

1. Benoem het beeld. Schrijf de zin op die steeds terugkomt. Onderstreep de grote woorden: altijd, nooit, echt, moeten, mislukking. Schrijf dan in één regel het beeld erachter. Het zwart op wit zien staan als beeld in plaats van als feit, maakt het vaak losser.
2. Breng het woord naar huis. Wittgenstein vraagt of een woord ooit echt zo gebruikt wordt “in de taal waarin het thuis is” (§116). Doe hetzelfde. Waar woont “mislukking” normaal? Bij een examen, een project, een brug. Gebruikt “ik ben een mislukking” het woord op dezelfde manier?
3. Varieer het dieet. Verzamel drie concrete gevallen die niet in het beeld passen: keren dat je zonder zekerheid besliste en het goed afliep, een dag dat je je geduld verloor en de relatie het overleefde. Schrijf ze op. Dat zijn je herinneringen, bijeengebracht met één doel.
4. Vraag wat het antwoord zou veranderen. Als je het definitieve antwoord vond, wat zou je morgen anders doen? Als het antwoord “niets” is, is de vraag misschien eerder gezoem tegen het glas dan een echt probleem.
5. Geef jezelf toestemming om te stoppen. Spreek een tijd af voor de vraag, en stop als die om is.

Die eigentliche Entdeckung ist die, die mich fähig macht, das Philosophieren abzubrechen, wann ich will.

De eigenlijke ontdekking is die welke mij in staat stelt met filosoferen op te houden wanneer ik wil.

Filosofische onderzoekingen §133

Drie voorbeelden uit het dagelijks leven

Op het werk stuurt je leidinggevende “Kunnen we morgen even praten?” en de avond loopt vol scenario’s. Het beeld: een kort bericht verbergt een slecht oordeel. Herinnering: hoe vaak ging zo’n bericht gewoon over planning? In een relatie klopt “we maken altijd ruzie over hetzelfde” vaak letterlijk niet; wie de laatste vijf ruzies oplijst, ziet meestal verschillende dingen. In een online discussie kan het inzicht dat jij en de ander iets anders bedoelen met “vrijheid” een ruzie beëindigen die geen enkel extra argument zou beslechten, een thema dat verder uitgewerkt wordt in meningsverschillen ontwarren.

Wat dit niet is

Wittgensteins therapie richt zich op begripsverwarring, niet op rouw, trauma of angst, en de medische woorden zijn een beeldspraak. Deze oefeningen kunnen je helpen helderder te denken. Is piekeren hardnekkig en begint het je slaap, je werk of je relaties te raken, dan verdien je echte hulp van een huisarts of psycholoog. Dat is geen falen van de filosofie, maar een ander soort zorg.