Meningsverschillen ontwarren door te kijken hoe een woord gebruikt wordt

Twee mensen maken twintig minuten ruzie over de vraag of de keuken “proper” is. De ene bedoelt: geen vuile vaat in de gootsteen. De andere bedoelt: werkblad afgeveegd, vloer gedaan, niets dat plakt. Niemand liegt, niemand is dom, en harder naar de keuken kijken lost niets op. Wat wel helpt, of de zaak toch kalmeert: merken dat het woord “proper” hier twee verschillende taken doet.

Dat is de alledaagse kern van Wittgensteins latere filosofie. In de Philosophical Investigations (Filosofische onderzoekingen) stelt hij voor dat de betekenis van een woord, voor een grote groep gevallen, zijn gebruik in de taal is. Klopt dat, dan gaan veel meningsverschillen helemaal niet over de wereld. Ze gaan over welk gebruik van een woord in het spel is.

Die Bedeutung eines Wortes ist sein Gebrauch in der Sprache.

De betekenis van een woord is zijn gebruik in de taal.

Philosophical Investigations §43

Waarom woorden ruzie veroorzaken

Wittgenstein vergeleek woorden met het gereedschap in een gereedschapskist: een hamer, een tang, een zaag, lijm (PI §11). De handvatten lijken op elkaar, het werk is totaal anders. Taal samen met de activiteiten waarin ze verweven zit, noemde hij een taalspel (PI §7). “Eerlijk” betekent iets anders in een voetbalmatch, als een ouder een taart verdeelt of in een loononderhandeling.

Het loopt mis als we dat vergeten. We gaan ervan uit dat een woord één echte betekenis heeft, en dat wie het anders gebruikt, het fout heeft. Wittgenstein richtte zich zelf op filosofen die dat deden met woorden als “kennis”, “zijn” of “object”. Zijn remedie was bescheiden:

Wir führen die Wörter von ihrer metaphysischen, wieder auf ihre alltägliche Verwendung zurück.

Wij brengen de woorden van hun metafysische terug naar hun alledaagse gebruik.

Philosophical Investigations §116

Je hoeft geen metafysica te bedrijven om dit nodig te hebben. Een woord wordt “metafysisch” zodra we het behandelen alsof het één vaste essentie heeft, los van elke situatie: “vrijheid”, “respect”, “klaar”, “eerlijk”, “natuurlijk”.

Een oefening: de gebruikstest

Draait een discussie de volgende keer in rondjes, probeer dan deze stappen. Ze duren een minuut en werken het best als je ze hardop zet, zonder ironie.

1. Zoek het scharnierwoord. Welk woord komt telkens terug? Vaak is het het woord waar beide kanten het meest aan hechten.
2. Vraag een geval, geen definitie. “Kun je een voorbeeld geven van iets dat jij af zou noemen?” Definities zijn vaak abstract en defensief. Gevallen tonen het gebruik.
3. Vraag een grensgeval. “Telt dit dan nog?” Waar jullie antwoorden uiteenlopen, zit het verschil in gebruik.
4. Vraag wat erop volgt. In een taalspel hangen woorden samen met handelingen. Als het rapport “klaar” is, wat gebeurt er dan: gaat het naar de klant, of eerst naar een collega?
5. Benoem beide gebruiken. “Voor jou betekent klaar dus verzendklaar, voor mij een eerste volledige versie.” Nu kun je kiezen welk gebruik je hier nodig hebt, in plaats van te vechten over wie het woord bezit.

Voorbeelden uit het dagelijks leven

Op het werk

Een leidinggevende noemt een project “een prioriteit”. Het team hoort “laat al de rest vallen”, de leidinggevende bedoelde “ergens in de top vijf”. Een ontwikkelaar noemt een functie “klaar”, de producteigenaar hoort “getest en online”. Veel softwareteams schrijven daarom expliciet een “definition of done” uit. Dat is Wittgenstein in de praktijk: voor een bepaald doel een gebruik vastleggen, zonder te doen alsof dat de enige ware betekenis is.

In een relatie

“Jij luistert nooit” gaat zelden over het woord “nooit” in logische zin. Vragen “wanneer voelde je je niet gehoord?” brengt je van een oordeel naar een geval. Het is niet de bedoeling om op een technisch detail te winnen (“dinsdag heb ik wel geluisterd!”), want dat is misbruik van de methode. Het gaat erom te zien wat de zin doet. Vaak is het een vraag, geen verslag.

Online

Discussies over “vrije meningsuiting” of “censuur” lopen vaak vast omdat de ene kant de woorden juridisch gebruikt (wat de overheid mag verbieden) en de andere sociaal (wat een platform of een werkgever tolereert). Eén reactie, “bedoel je de wet of de regels van het platform?”, doet soms meer dan tien alinea's tegenargumenten.

Met kinderen en studenten

“Dat is niet eerlijk!” uit de mond van een kind verdient het om als taal ernstig genomen te worden. Betekent het “niet gelijk”, “niet wat je beloofd had” of “niet wat ik wilde”? Kinderen leren woorden door ze te gebruiken in spelletjes en gewoontes, zoals Wittgenstein aan het begin van de Investigations benadrukt, en door naar voorbeelden te vragen leren ze hun eigen woorden scherper te stellen. In de klas is vragen wat een examenwoord doet (“bespreek”, “verklaar”, “beoordeel”) dezelfde beweging.

Wat deze methode niet kan

Wees eerlijk over de grenzen. Sommige meningsverschillen overleven elke verduidelijking. Twee mensen kunnen het volledig eens zijn over wat “eerlijk” in een loononderhandeling betekent en toch iets anders willen. Belangenconflicten, waardeconflicten en feitelijke onenigheid verdwijnen niet door naar grammatica te kijken. Wittgenstein heeft dat ook nooit beweerd. Zijn opmerkingen waren gericht op filosofische verwarring, en hij hield vol dat er niet één methode in de filosofie bestaat, wel verschillende, zoals verschillende therapieën (PI §133). De Internet Encyclopedia of Philosophy geeft een helder overzicht van die latere methode.

De gebruikstest kan ook misbruikt worden. “Het hangt ervan af wat je bedoelt met...” kan een manier zijn om een terechte vraag te ontwijken. Betrap je jezelf erop dat je ernaar grijpt om iets niet te moeten toegeven, stop dan. Het doel is gedeelde helderheid, geen nooduitgang.

En dit is geen therapie of bemiddeling in professionele zin. Een aanslepend conflict in een koppel, een gezin of een team kan iemand nodig hebben die daarvoor opgeleid is. Wat Wittgenstein biedt, is een gewoonte van aandacht: kijk eerst hoe de woorden gebruikt worden, voor je beslist wie gelijk heeft. Vaak zat de ruzie nooit helemaal waar je dacht. Meer achtergrond vind je bij betekenis is gebruik en filosofie als therapie, of in het artikel over Wittgenstein in de Stanford Encyclopedia of Philosophy.