Enkele opmerkingen over logische vorm

Some Remarks on Logical Form (Enkele opmerkingen over logische vorm) is een kort artikel van een tiental bladzijden dat Wittgenstein in 1929 schreef, kort nadat hij naar Cambridge en naar de filosofie was teruggekeerd. Het is het enige wetenschappelijke artikel dat hij ooit publiceerde, en hij nam er bijna meteen afstand van. Toch markeert het een keerpunt: de eerste barst in de Tractatus, aangebracht door de auteur zelf.

Wat het is en hoe het ontstond

In januari 1929 kwam Wittgenstein terug naar Cambridge, na tien jaar weg te zijn geweest uit de academische filosofie. Die lente werd hij uitgenodigd voor de Joint Session van de Aristotelian Society en de Mind Association, in juli 1929 in Nottingham. Zijn artikel verscheen in de Proceedings of the Aristotelian Society, Supplementary Volume 9, bladzijden 162 tot 171 (de tijdschriftpagina).

Tegen de tijd van de bijeenkomst geloofde hij er zelf niet meer in. In plaats van het artikel voor te stellen, sprak hij over algemeenheid en oneindigheid in de wiskunde. Enkele jaren later, in een brief uit 1933 aan het tijdschrift Mind, noemde hij het een kort en zwak artikel. Uitzonderlijk voor Wittgenstein schreef hij de tekst in het Engels.

Wat erin staat

Het artikel begint als een verdediging van het programma van de Tractatus. De gewone taal, zegt Wittgenstein, verhult de logische vorm: zinnen met dezelfde grammaticale bouw kunnen een heel verschillende logische structuur hebben. De filosofie moet dus een helderder notatie vinden en zinnen ontleden tot hun eenvoudigste, atomaire delen.

Every proposition has a content and a form.

Elke zin heeft een inhoud en een vorm.

Some Remarks on Logical Form (1929)

Maar hij voegt eraan toe dat die analyse niet vanuit de leunstoel kan gebeuren. We moeten naar de verschijnselen zelf kijken. En als hij dat doet, duiken twee problemen op.

Ten eerste hebben veel eigenschappen gradaties: de lengte van een lijn, de hoogte van een toon, de helderheid van een kleur. Wittgenstein besluit dat getallen in de structuur van de atomaire zinnen zelf moeten voorkomen. Een uitspraak als "deze vlek is zo helder" laat zich niet opdelen in een reeks onafhankelijke, eenvoudiger uitspraken.

Ten tweede, en ernstiger, is er het probleem van de kleuruitsluiting. Als een punt in mijn gezichtsveld op een gegeven moment rood is, kan het niet tegelijk blauw zijn. De Tractatus stelde dat elementaire zinnen logisch onafhankelijk van elkaar zijn. Toch sluiten "dit punt is nu rood" en "dit punt is nu blauw" elkaar duidelijk uit, ook al spreken ze elkaar niet tegen zoals "p en niet p". Frank Ramsey had daar in 1923 al op gewezen in zijn bespreking van de Tractatus.

Wittgensteins antwoord is dat een volledige notatie regels moet bevatten die zulke combinaties verbieden.

a perfect notation will have to exclude such structures by definite rules of syntax

een volmaakte notatie zal zulke structuren moeten uitsluiten door welbepaalde syntactische regels

Some Remarks on Logical Form (1929)

Die kleine toegeving heeft grote gevolgen. Als atomaire zinnen elkaar kunnen uitsluiten, zijn ze niet onafhankelijk, en dan valt het overzichtelijke waarheidstafelbeeld van de Tractatus uit elkaar. Binnen enkele maanden kwam Wittgenstein tot het idee dat zinnen in hele systemen komen, die als een meetlat tegen de werkelijkheid worden gelegd, en dat de regels die ze beheersen een zaak van grammatica zijn. Die gedachtegang vult de Philosophische Bemerkungen.

Hoe lees je het

Het artikel is kort en in helder Engels geschreven, maar het is technisch. Je moet de Tractatus behoorlijk kennen: atomaire zinnen, waarheidsfuncties en de beeldtheorie. Lees het na de Tractatus, liefst naast Tractatus 6.3751, waar het kleurprobleem voor het eerst opduikt. De tekst is herdrukt in Philosophical Occasions 1912-1951, uitgegeven door James Klagge en Alfred Nordmann (Hackett, 1993), en staat gratis online bij het Ludwig Wittgenstein Project.

Waarom het ertoe doet

Voor wie wil begrijpen hoe de vroege filosofie in de latere overging, is dit artikel een sleuteltekst. Je ziet Wittgenstein zijn eerste boek nog proberen te redden terwijl hij het al ondergraaft. De Stanford Encyclopedia of Philosophy plaatst deze jaren aan het begin van zijn zogenaamde middenperiode. Commentatoren verschillen van mening over hoeveel gewicht je moet geven aan een tekst die de auteur zelf afwees, maar de meesten zijn het erover eens dat hij het precieze moment vastlegt waarop het kleurprobleem, en daarmee het idee van grammatica als regelsysteem, zijn denken binnenkwam.

Oordeel

Lees dit als je de Tractatus kent en de eerste stap weg ervan wilt zien, of als de invloed van Ramsey op Wittgenstein je interesseert. Het is kort genoeg om in één keer te lezen, maar zonder achtergrond voelt het als een technische voetnoot. Als eerste kennismaking met Wittgenstein is het de verkeerde keuze.