Opmerkingen over kleuren

Bemerkungen über die Farben (Opmerkingen over kleuren) is een kort boek met genummerde opmerkingen over vragen die bijna kinderlijk klinken: waarom bestaat er geen doorzichtig wit, waarom geen bruin licht, waarom kan iets niet roodachtig groen zijn? Wittgenstein schreef ze in 1950 en 1951, in dezelfde schriften waarin de laatste delen van Over zekerheid staan. G.E.M. Anscombe bezorgde ze en gaf ze in 1977 uit, met een Engelse vertaling van Linda L. McAlister en Margarete Schättle naast de Duitse tekst.

Hoe het boek ontstond

Kleur liet Wittgenstein nooit los. In de Tractatus (6.3751) stelde hij dat een punt niet tegelijk rood en groen kan zijn, en zag hij dat als een kwestie van logica. In 1929 gaf hij in Some remarks on logical form toe dat die "kleuruitsluiting" niet in zijn systeem paste. Het probleem duwde hem mee richting zijn latere filosofie.

De aanleiding in 1950 was Goethe. Wittgenstein las de Farbenlehre, Goethes kleurenleer, die zich tegen Newton keerde. In de natuurkunde koos hij geen partij. Wat hem boeide, was dat Goethe vaak niet het licht beschreef, maar zonder het te weten de logica van onze kleurwoorden.

Het boek heeft drie delen. Volgens het voorwoord van Anscombe is deel III, het langste, geschreven in Oxford in de lente van 1950, en deel I, een selectie en herwerking daarvan, in maart 1951. Deel II is een kort stuk uit een apart schrift. Die dateringen zijn betwist: een bijdrage van João Carlos Salles aan het Wittgenstein-symposium van Kirchberg (2001) stelt op basis van de handschriften dat volgorde en plaatsen herzien moeten worden. Zeker is dat de opmerkingen uit zijn laatste twee levensjaren stammen.

Wat het zegt

De kerngedachte is dat kleurbegrippen een grammatica hebben, en dat veel raadsels over kleur raadsels over die grammatica zijn, niet over het oog of de fysica van het licht. We kunnen "blauwachtig groen" en "geelachtig rood" zeggen, maar "roodachtig groen" is geen kleur die we toevallig niet zien. Het is een combinatie waarvoor onze taal geen plaats heeft. Wit kan niet doorzichtig zijn, suggereert Wittgenstein, door de manier waarop "wit" en "doorzichtig" samen werken in hoe we dingen beschrijven, niet door een feit over licht.

Hij kijkt ook naar wat vreemd is in ons kleurgebruik: goud en zilver, die kleuren zijn en toch niet helemaal; grijs, dat niet kan gloeien; het verschil tussen kleur als oppervlak en kleur als licht. Hij vraagt hoe het zou zijn om mensen te ontmoeten die kleurenblind zijn, of van wie de kleurbegrippen anders zijn, en of we hun spel zouden kunnen leren. Onderweg merkt hij op dat fenomenologie als wetenschap niet bestaat, maar fenomenologische problemen wel: vragen die over ervaring lijken te gaan en over begrippen blijken te gaan.

Hoe lees je het

Lees het met echte kleuren in de buurt: een kleurenwaaier, een raam, een glas water. De opmerkingen worden veel helderder als je ze uitprobeert op wat je ziet. Veel ervan zijn onaf, sommige spreken elkaar tegen. Dit is een werkschrift, geen verhandeling. Begin met deel I, het meest afgewerkte, en lees daarna deel III voor de volle breedte.

De Engelse uitgave kreeg in 2007 een herdruk ter gelegenheid van de dertigste verjaardag bij University of California Press. In het Frans bestaat een tweetalige vertaling van Gérard Granel (TER). Voor de bredere discussies helpt het lemma over kleur in de Stanford Encyclopedia; de handschriften staan in de Bergen Nachlass Edition.

Waarom het ertoe doet

Binnen het werk van Wittgenstein is dit een klein boek, maar het kreeg een opvallend nawerk bij schilders, ontwerpers en kleurwetenschappers, niet alleen bij filosofen. Het toont zijn late methode op kleine schaal: neem een concreet raadsel, beschrijf hoe de woorden gebruikt worden en kijk hoe het raadsel van vorm verandert. Het sluit ook een cirkel die met de Tractatus begon. Sommige lezers vinden het de helderste demonstratie van wat hij met een grammaticaal onderzoek bedoelde, anderen vinden het frustrerend onbeslist.

Oordeel

Lees dit als je van kleur, schilderkunst of vormgeving houdt, of als je een compact en concreet voorbeeld wilt van hoe de late Wittgenstein werkt. Leg er een paar bladzijden Goethe naast. Begin je kennismaking met Wittgenstein niet hier, en verwacht geen kleurentheorie: je eindigt met scherpere vragen in plaats van antwoorden, en dat was precies de bedoeling.