Aspecten zien

Aspecten zien is de ervaring dat je naar iets kijkt dat niet verandert, en het toch plots anders ziet. Het klassieke voorbeeld is de eend-haas: dezelfde lijnen, nu een eend, dan een haas. Wittgenstein noemt dit "zien als" en het "oplichten" van een aspect, en hij besteedde een groot deel van zijn laatste jaren aan de vraag wat dat is. Is het zien? Is het interpreteren? Of iets daartussen?

De bespreking vult sectie xi van wat vroeger Deel II van de Philosophische Untersuchungen (Filosofische onderzoekingen) heette. Sinds de editie van Hacker en Schulte uit 2009 heet die tekst Philosophy of Psychology: A Fragment en zijn de opmerkingen genummerd, aangehaald als PPF.

Wat de animatie toont

In de animatie hierboven zie je de eend-haas. Klik erop en het label springt van "eend" naar "haas" en terug. Kijk goed naar de lijnen: niet één ervan beweegt. De snavel links wordt een paar lange oren, de achterkant van de eendenkop wordt de bek van de haas, maar in de tekening zelf verandert niets. Wat verandert, is wat jij ziet.

Daarin zit het hele raadsel. Als zien gewoon een beeld op je netvlies ontvangen was, viel er niets uit te leggen: het beeld blijft hetzelfde. Toch zou je niet zeggen dat je de tekening alleen anders "interpreteert", alsof je lijnen ziet en er dan een hypothese aan toevoegt. Je ziet een haas. En dan, ineens, een eend.

Wittgenstein heeft de figuur niet zelf bedacht. Hij nam ze over van de Amerikaanse psycholoog Joseph Jastrow, die ze in 1899 publiceerde; een oudere versie verscheen al in 1892 als cartoon in het Duitse blad Fliegende Blätter (zie de nota van John Kihlstrom over de geschiedenis ervan).

Een aspect opmerken

Wittgenstein opent het thema niet met een tekening, maar met een gezicht:

Ich betrachte ein Gesicht, auf einmal bemerke ich seine Ähnlichkeit mit einem andern. Ich sehe, daß es sich nicht geändert hat; und sehe es doch anders. Diese Erfahrung nenne ich „das Bemerken eines Aspekts“.

Ik bekijk een gezicht en merk plots de gelijkenis op met een ander gezicht. Ik zie dat het niet veranderd is, en toch zie ik het anders. Die ervaring noem ik "het opmerken van een aspect".

Philosophische Untersuchungen II xi (PPF §113)

Alles draait om dat "en toch". Twee beschrijvingen zijn tegelijk waar: het voorwerp is onveranderd, en mijn waarneming is veranderd. Wittgenstein zegt dat de uitdrukking van een aspectwisseling de uitdrukking is van een nieuwe waarneming en tegelijk van een onveranderde. Daarom is het verschijnsel zo vreemd, en zo verhelderend.

Zien als, zien en interpreteren

Wittgenstein onderscheidt het "voortdurend zien" van een aspect van het "oplichten" ervan (in het Duits Aufleuchten). Wie de figuur altijd alleen als haas gekend heeft, zou vreemd klinken met "ik zie het nu als een haas". Hij ziet gewoon een haas. De uitdrukking "zien als" heeft pas zin waar een omslag mogelijk is, waar een ander aspect opgelicht is of zou kunnen oplichten.

Hij weert ook twee makkelijke antwoorden af. Het is niet gewoon interpreteren, want interpreteren doe je: het is een hypothese die je kunt toetsen en die fout kan blijken, terwijl het oplichten van een aspect je overkomt. Maar het is ook niet gewoon zien, want aspecten zijn, anders dan kleuren of vormen, deels aan de wil onderworpen: je kunt proberen de eend te zien, en daarin slagen. Het begrip zien, besluit Wittgenstein, is ingewikkelder dan het lijkt; zien als ligt op de grens tussen zien en denken.

Aspectblindheid

Daarna stelt Wittgenstein zich mensen voor die "aspectblind" zijn (PPF §257): ze zien de tekening perfect en kunnen ze lijn voor lijn natekenen, maar beleven nooit de omslag. Missen zij iets? Hij verbindt dat met een verwante vraag: wat ontbreekt er aan iemand die woorden correct gebruikt, maar nooit "de betekenis van een woord beleeft", bijvoorbeeld door een woord te horen zoals het in een woordspeling bedoeld is? Die vragen tonen dat begrijpen niet alleen een kwestie is van de juiste informatie hebben. Het gaat ook om een manier van opnemen.

Waarom het verder gaat dan zoekplaatjes

Aspecten zien is geen curiositeit uit de waarnemingspsychologie. Het loopt door Wittgensteins hele late methode. Een groot deel van zijn filosofie bestaat erin ons een vertrouwd geval anders te laten zien: voorbeelden naast elkaar leggen tot er verbanden opduiken, zoals bij familiegelijkenis. Hij wilde veranderen hoe we kijken, niet feiten toevoegen.

Het idee heeft ook gereisd. Wetenschapsfilosofen, van N.R. Hanson tot Thomas Kuhn in The Structure of Scientific Revolutions (1962), gebruikten de eend-haas om te beschrijven hoe een wetenschappelijke revolutie dezelfde gegevens er heel anders kan doen uitzien. In de esthetica ligt een melodie horen als variatie op een andere, of een geschilderde vlek zien als een gezicht, dicht bij wat we kunst begrijpen noemen (zie het artikel over Wittgensteins esthetica in de Stanford Encyclopedia). Kenners zijn het oneens over hoe ver de aspectopmerkingen een samenhangende theorie vormen; velen denken dat Wittgenstein ze bewust als verkenning liet, zoals de notities in zijn Bemerkungen über die Philosophie der Psychologie uit 1946-1949. Het hoofdartikel over Wittgenstein in de Stanford Encyclopedia plaatst ze in zijn late werk.

Een kleine, alledaagse versie

Je hebt het waarschijnlijk al meegemaakt: je ziet een collega in een ander licht nadat je hem hebt horen praten over iets waar hij van houdt. Aan hem is in dat uur niets veranderd, en toch zie je hem anders. Of een zin die je tien keer gelezen hebt, valt plots op zijn plaats. Wittgenstein zou dat geen mystieke gebeurtenis noemen, en ook geen loutere mening. Het is een aspect dat oplicht, en het opmerken ervan kun je oefenen: zie van aspect veranderen voor concrete oefeningen.