Levensvormen

Een levensvorm is het geheel van gedeelde menselijke bezigheden waarin een taal leeft: hoe we samen eten, elkaar begroeten, tellen, beloftes doen, rouwen en grappen maken. Wittgenstein stelt dat woorden hun betekenis niet halen uit een privé-handeling van de geest of uit een band met abstracte objecten. Ze halen die uit de plaats die ze innemen in dat weefsel. Wie een taal wil begrijpen, moet de weg kennen in het leven waartoe die taal behoort.

Het woord komt weinig voor in zijn werk. In de Philosophische Untersuchungen (Filosofische onderzoekingen) duikt het maar een paar keer op, en toch draagt het veel gewicht. Het markeert namelijk het punt waar uitleg ophoudt. Als alle rechtvaardigingen gegeven zijn, blijft er geen nieuwe reden over, wel een manier van leven die we delen.

In de animatie hierboven verbindt een web van gedeelde praktijken een groep mensen: samen eten, rouwen, grappen maken, beloven, tellen, groeten. Woorden reizen langs de draden van dat web en komen aan met hun betekenis erbij. Buiten het web zit een leeuw. Hij spreekt woorden uit die we herkennen, maar er komt niets over. Dat beeld komt uit een van Wittgensteins bekendste opmerkingen.

Wenn ein Löwe sprechen könnte, wir könnten ihn nicht verstehen.

Als een leeuw kon spreken, zouden we hem niet kunnen begrijpen.

PI II xi, p. 223 / PPF §327

Over de nummering: oudere boeken verwijzen naar PI deel II, afdeling xi (p. 223). De vierde editie (2009), herzien door P.M.S. Hacker en Joachim Schulte, doopte deel II om tot "Philosophy of Psychology: A Fragment" en nummerde de opmerkingen, zodat de leeuw nu PPF §327 is.

Waar komt het idee voor?

De eerste vermelding staat vooraan, bij de eenvoudige taal van de bouwvakkers waarmee het boek opent. Wittgenstein zegt dat we ons makkelijk een taal kunnen voorstellen die alleen uit bevelen en meldingen op het slagveld bestaat, of alleen uit vragen en ja/nee-antwoorden. En dan:

Und eine Sprache vorstellen heißt, sich eine Lebensform vorstellen.

En je een taal voorstellen betekent je een levensvorm voorstellen.

PI §19

Iets verder schrijft hij dat het woord taalspel moet laten zien dat het spreken van een taal deel uitmaakt van een activiteit, of van een levensvorm (PI §23).

De belangrijkste passage staat in de bespreking van het volgen van regels. Iemand werpt op dat volgens Wittgenstein de overeenstemming tussen mensen zou beslissen wat waar en onwaar is. Zijn antwoord:

Richtig und falsch ist, was Menschen sagen; und in der Sprache stimmen die Menschen überein. Dies ist keine Übereinstimmung der Meinungen, sondern der Lebensform.

Waar en onwaar is wat mensen zeggen; en in de taal stemmen mensen overeen. Dat is geen overeenstemming in meningen, maar in levensvorm.

PI §241

Dat is subtiel. We stemmen niet over de vraag of 2 + 2 = 4. Maar het feit dat we allemaal op dezelfde manier verdergaan als we tellen, zonder erover te discussiëren, vormt de achtergrond waartegen tellen überhaupt juist of fout kan zijn. In hetzelfde deel als de leeuw zegt hij later dat wat aanvaard moet worden, het gegevene, levensvormen zijn (PI II xi, p. 226 / PPF §345).

Waarom zouden we de leeuw niet begrijpen?

De woorden van de leeuw zouden geen lawaai zijn. Misschien herkennen we ze zelfs allemaal. Het probleem ligt elders: het leven van een leeuw heeft te weinig gemeen met het onze. Woorden als "morgen", "sorry", "ik beloof het" of "dat is grappig" betekenen alleen iets tegen een achtergrond van praktijken: afspraken nakomen, schuld voelen, verwachten dat iemand zijn woord houdt, samen lachen. Een dier dat jaagt, slaapt en leeft zoals een leeuw, kent die praktijken niet. Zijn "ik beloof het" zou in de lucht hangen.

Wittgenstein zegt hetzelfde over mensen. Vlak voor de leeuw merkt hij op dat de ene mens voor de andere een volslagen raadsel kan zijn, bijvoorbeeld in een vreemd land met totaal onbekende tradities. Ook als je de taal beheerst, vind je er misschien je weg niet (PPF §325). Begrijpen is geen zinnen ontcijferen. Het is thuis zijn in een manier van leven.

Niet iedereen gaat mee met de leeuw. Critici wijzen erop dat we veel met leeuwen delen: honger, angst, pijn, zorg voor de jongen. Misschien zouden we een sprekende leeuw prima begrijpen als hij zegt dat hij honger heeft. Anderen antwoorden dat dat net Wittgensteins punt is: we begrijpen hem in de mate dat zijn leven met het onze overlapt, en niet verder.

Eén menselijke levensvorm of vele?

Over wat "levensvorm" precies betekent, zijn de interpreten het oneens, en de teksten laten meer dan één lezing toe, zoals de Stanford Encyclopedia of Philosophy opmerkt.

• Een biologische lezing. Er is in de grond één menselijke levensvorm, geworteld in onze natuur. Wittgenstein steunt dat als hij schrijft dat bevelen, vragen, vertellen en babbelen even goed tot onze natuurlijke geschiedenis horen als wandelen, eten, drinken en spelen (PI §25). Newton Garver verdedigde deze visie.
• Een culturele lezing. Er zijn veel levensvormen, zoveel als er culturen of manieren van leven zijn. Peter Winch gebruikte dat idee in The Idea of a Social Science (1958) om te betogen dat je een andere samenleving moet begrijpen vanuit haar eigen praktijken.

De culturele lezing roept de vrees voor relativisme op: is elke cultuur dan afgesloten, met waarheden die alleen binnenin gelden? Dat zegt Wittgenstein nergens. Veel lezers kiezen een middenweg: de gedeelde menselijke achtergrond maakt vertalen en contact mogelijk, culturele verschillen verklaren waarom dat soms moeilijk is.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Denk aan hoe een kind het woord "beloven" leert. Niemand geeft eerst een definitie. Het kind krijgt dingen beloofd, is ontgoocheld als een belofte gebroken wordt, krijgt op zijn kop als het er zelf een breekt, en leert zo stilaan wat het woord doet. De betekenis is geen beeld dat ergens in het hoofd opgeslagen ligt. Ze is de groeiende deelname van het kind aan de praktijk van het beloven. De Internet Encyclopedia of Philosophy vat het zo samen: een andere levensvorm zou een andere taal betekenen, met andere begrippen.

Waarom het ertoe doet

Het idee sluit een redenering af in de late Wittgenstein. Betekenis is gebruik; gebruik hoort bij taalspelen; taalspelen zijn verweven met levensvormen; en daar houdt de vraag naar verdere gronden op. Elders zegt hij: als ik de rechtvaardigingen heb uitgeput, ben ik op de harde rots gestoten en buigt mijn spade om, en dan ben ik geneigd te zeggen: zo handel ik nu eenmaal (PI §217). Zijn laatste notities over zekerheid, met hun scharnierproposities, trekken die gedachte verder door.