Scharnierproposities

Scharnierproposities zijn de zekerheden waar onze vragen en twijfels om draaien: "ik heb twee handen", "de aarde bestond al lang voor ik geboren werd", "ik ben nooit op de maan geweest". We controleren ze niet, want elke controle hangt ervan af. Wittgenstein werkte het idee uit in Über Gewißheit (Over zekerheid), de notities die hij schreef tussen 1949 en april 1951. De laatste dateert van twee dagen voor zijn dood.

Zijn centrale beeld is een deur. Een deur kan alleen draaien als de scharnieren op hun plaats blijven. Zo kunnen onderzoeken, testen en twijfelen alleen bewegen als sommige dingen niet bewegen.

Das heißt, die Fragen, die wir stellen, und unsere Zweifel beruhen darauf, daß gewisse Sätze vom Zweifel ausgenommen sind, gleichsam die Angeln, in welchen jene sich bewegen.

Dat wil zeggen: de vragen die we stellen en onze twijfels berusten erop dat bepaalde zinnen van twijfel uitgezonderd zijn, als het ware de scharnieren waarin die vragen en twijfels draaien.

Over zekerheid §341

In de animatie hierboven zwaait een deur heen en weer. Dat zwaaien zijn onze vragen en twijfels: is de trein op tijd, heb ik de deur op slot gedaan, is deze paddenstoel eetbaar? De scharnieren bewegen niet. Ze dragen labels als "Ik heb twee handen" en "De aarde bestond al lang voor mijn geboorte", voorbeelden van de Engelse filosoof G.E. Moore. Twee opmerkingen verder vat Wittgenstein het in één zin samen:

Wenn ich will, daß die Tür sich drehe, müssen die Angeln feststehen.

Als ik wil dat de deur draait, moeten de scharnieren vastzitten.

Over zekerheid §343

Waar komt het idee vandaan?

Het vertrekpunt was Moore. In "A Defence of Common Sense" (1925) somde hij gemeenplaatsen op die hij met zekerheid zei te weten, bijvoorbeeld dat de aarde al vele jaren bestond voor zijn geboorte. In "Proof of an External World" (1939) stak hij zijn handen op: hier is een hand, hier is nog een, dus bestaan er dingen buiten ons. Het artikel over Moore in de Stanford Encyclopedia bespreekt beide teksten en hun invloed op Wittgenstein.

Wittgenstein nam die teksten in 1949 opnieuw ter hand, tijdens een verblijf bij zijn vroegere student Norman Malcolm in Ithaca, New York. Hun gesprekken brachten de notities op gang die Over zekerheid zouden worden. Het boek begint met Moores hand: als je weet dat hier een hand is, schrijft hij, dan geven we je al de rest toe (§1).

Had Moore gelijk?

Ja en nee. Wittgenstein was het ermee eens dat Moores zinnen niet te betwijfelen zijn. Maar Moore vergiste zich volgens hem toen hij zei dat hij ze wist. "Ik weet" hoort thuis waar er gronden, controle en de mogelijkheid van een vergissing zijn. Je zegt "ik weet dat de vergadering om drie uur begint" omdat je je had kunnen vergissen. In gewone omstandigheden zeggen "ik weet dat ik twee handen heb" is vreemd, niet omdat het onwaar is, maar omdat het nergens een antwoord op is. Moores zinnen zijn geen kennis die op bewijs rust. Ze horen bij het kader waarbinnen bewijs überhaupt meetelt.

Dat is ook Wittgensteins antwoord aan de radicale scepticus, die aan alles wil twijfelen:

Wer an allem zweifeln wollte, der würde auch nicht bis zum Zweifel kommen. Das Spiel des Zweifelns selbst setzt schon die Gewißheit voraus.

Wie aan alles zou willen twijfelen, zou niet eens tot twijfel komen. Het spel van het twijfelen veronderstelt zelf al zekerheid.

Over zekerheid §115

Een twijfel heeft een achtergrond nodig die niet betwijfeld wordt: je kunt je alleen afvragen of je horloge achterloopt als je aanneemt dat klokken, uren en je eigen ogen in orde zijn.

Liggen scharnieren voor altijd vast?

Nee. Wittgenstein vergelijkt ons wereldbeeld met een rivierbedding. Het water van onze gedachten stroomt erover, en de bedding zelf kan met de tijd verschuiven, alleen veel trager, en er is geen scherpe grens tussen water en bedding (§96-99). Een treffend voorbeeld: in een aantal opmerkingen is het vanzelfsprekend dat nog nooit iemand op de maan is geweest (bijvoorbeeld §106 en §286). Binnen twintig jaar na zijn dood was dat scharnier verdwenen. Wat als scharnier geldt, hangt af van een levensvorm en van een tijd, niet van een lijst eeuwige waarheden.

Scharnieren zijn ook niet zomaar overtuigingen die we toevallig hebben. Rechtvaardiging houdt op, zegt hij, niet bij zinnen die ons meteen als waar voorkomen, maar bij ons handelen, dat aan de grond van het taalspel ligt (§204). Onze zekerheid toont zich in wat we doen: je stapt uit bed zonder te testen of de vloer er nog is.

Hoe lezen filosofen de scharnieren?

De interpretaties lopen sterk uiteen. De Internet Encyclopedia of Philosophy geeft een goed overzicht. Enkele hoofdlijnen:

• Gerechtigdheid. Crispin Wright stelt dat we rationeel gerechtigd zijn scharnieren te aanvaarden zonder er bewijs voor te hebben, omdat onderzoek anders niet op gang komt.
• Niet-epistemische zekerheid. Volgens Danièle Moyal-Sharrock zijn scharnieren helemaal geen proposities die we weten, maar een praktische, bijna dierlijke zekerheid die zich toont in ons handelen. Ze spreekt van een "derde Wittgenstein".
• Arationele engagementen. Duncan Pritchard ziet scharnieren als engagementen buiten de ruimte van redenen: ze kunnen niet geweten, betwijfeld of gerechtvaardigd worden.
• Kaderoordelen. Annalisa Coliva beschouwt ze als regels van het kader die bepalen wat als empirische beschrijving geldt.

Zelfs de naam staat ter discussie. Wittgenstein spreekt van zinnen die "als het ware" scharnieren zijn; of het echt proposities zijn, met een waarheidswaarde, is precies waar de lezingen over botsen.

Een voorbeeld uit het dagelijks leven

Een collega zegt: "Ben je zeker dat het station er nog staat? Misschien is het vannacht afgebroken." Je gaat niet kijken. Niet omdat je een bewijs hebt, maar omdat de twijfel geen houvast heeft: niets in je leven geeft er een reden voor. Stel nu dat het nieuws een gasontploffing bij het station meldt. Plots heeft de vraag zin, en kun je gaan kijken. Het verschil zit niet in hoe sterk je iets gelooft, maar in de vraag of er een spel van twijfelen te spelen valt. De praktische pagina over scharnieren en twijfel werkt dat verder uit.