The Big Typescript

Wat is het en hoe is het ontstaan?

The Big Typescript is een bijnaam, geen titel. Wittgenstein noemde het nooit zo, specialisten wel, omdat het veruit het omvangrijkste typoscript in zijn nalatenschap is, gecatalogeerd als TS 213. Het telt 768 bladzijden, met een inhoudstafel, hoofdstukken en genummerde paragrafen. Daarmee is het het meest boekachtige dat hij maakte tussen de Tractatus en de Filosofische onderzoekingen.

Het ontstond in fasen, met de schaar. Vanaf 1929 vulde Wittgenstein dikke manuscriptschriften. Hij dicteerde er selecties uit aan een typiste, knipte het typoscript in strookjes, herschikte die per thema en liet het geheel opnieuw uittypen. The Big Typescript is het resultaat van die cyclus, gedicteerd in 1932 en 1933. Bijna meteen begon hij het met de hand te verbeteren, in de marges en op de achterkant van de bladen. Uit die herwerkingen werd later de Philosophische Grammatik samengesteld.

Lange tijd kende men het alleen in stukken. De paragrafen over filosofie verschenen in 1993 in Philosophical Occasions. De volledige Duitse tekst kwam er pas in 2000, als deel 11 van de Wiener Ausgabe onder redactie van Michael Nedo. In 2005 volgde bij Blackwell een tweetalige Duits-Engelse editie van C. Grant Luckhardt en Maximilian A. E. Aue, die Wittgensteins schrappingen, varianten en randnotities zichtbaar maakt. Een Nederlandse vertaling bestaat niet.

Wat staat erin?

De inhoudstafel leest als een kaart van de latere filosofie. Er zijn hoofdstukken over begrijpen, betekenis, de zin en zijn zin, intentie en afbeelding, verwachting en vervulling, denken, grammatica, de grondslagen van de wiskunde, en één met de kordate titel "Fenomenologie is grammatica". De rode draad: veel filosofische problemen gaan niet over feiten, maar over de grammatica van onze woorden. Wie vraagt wat betekenis is, alsof het een voorwerp achter het woord is, zit al op het verkeerde spoor. Kijk liever hoe het woord gebruikt en uitgelegd wordt. Hier ligt de kiem van de gedachte dat betekenis gebruik is.

De bekendste bladzijden zijn de paragrafen over filosofie (§§86-93). Filosofie is daar geen theorie maar een soort werk: begrippen opruimen, misverstanden wegnemen, een helder overzicht geven van hoe woorden gebruikt worden. De moeilijkheid is volgens hem niet intellectueel, zoals in de wetenschappen, maar ligt in het veranderen van je houding, in het overwinnen van een weerstand van de wil.

Die Arbeit an der Philosophie ist … eigentlich mehr die Arbeit an Einem selbst. An der eigenen Auffassung. Daran, wie man die Dinge sieht.

Werken aan filosofie is … eigenlijk meer werken aan jezelf. Aan je eigen opvatting. Aan de manier waarop je de dingen ziet.

Big Typescript, p. 407

Hier krijgt de therapeutische kijk op filosofie voor het eerst duidelijk vorm. Heel wat zinnen uit deze bladzijden keren, vaak licht gewijzigd, terug in de Filosofische onderzoekingen §§89-133.

Hoe lees je het?

Lees het niet van voor naar achter, tenzij je een thesis schrijft. Begin met de paragrafen over filosofie: kort, beeldend en op zichzelf leesbaar. Kies daarna een thema. De hoofdstukken over betekenis en begrijpen bereiden het begin van de Untersuchungen voor, "Fenomenologie is grammatica" toont hoe Wittgenstein zijn plannen van 1929 achter zich liet, en de wiskundige hoofdstukken zijn zwaar zonder wat logica.

Gebruik de tweetalige editie van Wiley-Blackwell. De notatie van doorhalingen en alternatieven vraagt wat gewenning, maar zo zie je het denken bewegen. Facsimile's van TS 213 vind je op Wittgenstein Source.

Waarom is het belangrijk?

De volledige uitgave veranderde het onderzoek naar de middenperiode. Vóór 2000 kenden de meeste lezers dit materiaal via de Philosophische Grammatik, waarin een redacteur al verschillende lagen van herwerking had samengevoegd. Nu kun je de tekst lezen zoals Wittgenstein hem zelf liet typen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy rekent hem tot de belangrijkste bronnen voor zijn denken van 1932-1933.

Over de status ervan is men het niet eens. Sommige onderzoekers zien er een voltooid en daarna opgegeven boek in. Anderen benadrukken dat het maar een fase is in een doorlopend herschrijfproces, en dat je het een afgewerktheid toedicht die Wittgenstein nooit bedoelde. Iedereen is het er wel over eens dat het de ontbrekende schakel is tussen de Philosophische Bemerkungen en de Untersuchungen.

Oordeel

Lees dit als je de Filosofische onderzoekingen al kent en de werkplaats erachter wilt zien, of als je de ontwikkeling van Wittgensteins denken bestudeert. Het is geen beginpunt. Maar de twintig bladzijden over filosofie zijn de moeite waard voor iedereen die wil weten waartoe filosofie volgens Wittgenstein dient.