Filosofische grammatica

Wat is het en hoe is het ontstaan?

De Philosophische Grammatik is een boek dat Wittgensteins literaire erfgenaam samenstelde, niet een dat Wittgenstein zelf afmaakte. Kort nadat The Big Typescript was uitgetypt, begon Wittgenstein het te herschrijven: in de marges, op de achterkant van de bladen en in nieuwe manuscriptschriften. Rush Rhees voegde die herwerkingen samen met de delen die Wittgenstein ongemoeid had gelaten, en gaf de Duitse tekst in 1969 uit. De Engelse vertaling van Anthony Kenny volgde in 1974, onder de titel Philosophical Grammar. Volgens de huidige uitgever gaat het materiaal terug op schriften van 1930-1932, herwerkt vanaf 1933.

Die voorgeschiedenis doet ertoe. Rhees moest kiezen tussen lagen van herwerking, en het boek toont niet altijd welke keuze hij maakte. Kenny schreef later zelf een invloedrijk artikel over hoe de tekst in elkaar was gezet. Sinds The Big Typescript in 2000 volledig verscheen, kun je beide vergelijken, en veel specialisten zien de Philosophische Grammatik nu als een waardevolle maar bewerkte getuige.

Wat staat erin?

Het boek heeft twee delen. Deel I, "De zin en zijn zin", gaat over betekenis en begrijpen. De kern: zoek de betekenis niet in iets dat een woord begeleidt, een beeld in je hoofd of een daad van bedoelen, maar kijk naar de rol van het woord in de taal. Wittgensteins geliefde vergelijking is het schaakspel. Wat een stuk tot koning maakt, is niet de vorm of het hout waaruit het gesneden is, maar de regels voor hoe het mag bewegen. Zo is ook de betekenis van een woord zijn plaats in een systeem van regels. Dat is een beslissende stap naar de gedachte dat betekenis gebruik is.

Daaruit volgen de bekendste thema's van het boek. Begrijpen is geen innerlijke toestand achter het gedrag. De grammatica is "autonoom": haar regels moeten zich niet verantwoorden tegenover de werkelijkheid zoals feitelijke uitspraken dat doen. Wittgenstein maakt dat duidelijk met de kookkunst. Kookregels beoordeel je naar het resultaat, een goede maaltijd. De regels van de taal worden niet op die manier gerechtvaardigd door een doel buiten de taal. Hetzelfde contrast keert later terug in Zettel §320. Lange stukken onderzoeken intentie, verwachting en vervulling: hoe kan een wens al "bevatten" wat hem zal vervullen? Zijn antwoord: die band wordt in de taal gelegd, niet door een mysterieuze verbinding tussen een geest en een toekomstig feit.

Deel II, "Over logica en wiskunde", bekritiseert zijn eigen behandeling van algemeenheid in de Tractatus en behandelt getal, bewijs, inductie en oneindigheid. Je merkt dat hier iemand in overgang schrijft: taal is nog grotendeels een calculus met vaste regels, een beeld dat de Filosofische onderzoekingen zouden loslaten voor het opener beeld van taalspelen.

Hoe lees je het?

Dit boek leest vlotter dan de Philosophische Bemerkungen, en deel I is goed te volgen voor wie al iets van de Untersuchungen gelezen heeft. Begin met de eerste paragrafen over begrijpen en betekenis, daarna de hoofdstukken over intentie en verwachting. Deel II is voor lezers met achtergrond in logica en filosofie van de wiskunde.

Een Nederlandse vertaling bestaat niet. Gebruik de Duitse tekst of Kenny's Engelse vertaling (Blackwell, nu ook University of California Press). Onthoud dat volgorde en selectie deels van Rhees zijn. Is een passage belangrijk voor je betoog, controleer ze dan in The Big Typescript of in de manuscripten op Wittgenstein Source.

Waarom is het belangrijk?

Dertig jaar lang, van 1969 tot 2000, was dit de belangrijkste toegang tot Wittgensteins denken van het begin van de jaren dertig, en dus citeert een groot deel van de secundaire literatuur het. Het toont duidelijk dat de kern van de latere filosofie al jaren vóór de Untersuchungen klaarlag: betekenis als plaats in de grammatica, begrijpen als vermogen, het afwijzen van verborgen mentale mechanismen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy rekent het tot de kernteksten van de middenperiode. Wat ontbreekt, is de dialoogvorm en de rijkdom aan voorbeelden die de latere tekst zo levendig maken.

Oordeel

Lees dit als je een vrij doorlopende uiteenzetting wilt van Wittgensteins ideeën over betekenis, begrijpen en regels, zonder je door de varianten van The Big Typescript te moeten werken. Lees het niet als eerste Wittgenstein, en behandel het niet als een boek dat hij goedkeurde. Als brug tussen het middenwerk en het latere werk is deel I uitstekend.