Betekenis is gebruik

"Betekenis is gebruik" is de korte versie van een opmerking uit Wittgensteins Philosophische Untersuchungen (Filosofische onderzoekingen): voor een grote klasse van gevallen is de betekenis van een woord zijn gebruik in de taal. Een woord begrijpen betekent niet dat je een voorwerp of een beeld in gedachten hebt waarvoor het staat. Het betekent dat je weet hoe je het gebruikt: wanneer je het zegt, wat eruit volgt, wat mensen ermee doen.

Het klinkt bijna te eenvoudig. Toch gooit het een heel oud en heel natuurlijk beeld van taal omver: het beeld waarin elk woord een naam is en zijn betekenis het ding dat het benoemt.

Die Bedeutung eines Wortes ist sein Gebrauch in der Sprache.

De betekenis van een woord is zijn gebruik in de taal.

PI §43

In de animatie hierboven duikt hetzelfde woord, "Water!", op in drie taferelen. Een dorstige wandelaar zegt het, en het is een vraag. Iemand roept het wanneer een vriend een ondergelopen kelder in wil stappen, en het is een waarschuwing. Een leerling zegt het in de les chemie, als de leerkracht vraagt wat H₂O is, en het is een beschrijving. De klank is identiek. Wat het woord doet, is telkens totaal anders. Daarna gaat een gereedschapskist open: hamer, tang, zaag, schroevendraaier, duimstok, lijmpot, nagels. Dat beeld komt rechtstreeks van Wittgenstein.

Denk an die Werkzeuge in einem Werkzeugkasten: es ist da ein Hammer, eine Zange, eine Säge, ein Schraubenzieher, ein Maßstab, ein Leimtopf, Leim, Nägel und Schrauben.

Denk aan het gereedschap in een gereedschapskist: er zit een hamer in, een tang, een zaag, een schroevendraaier, een duimstok, een lijmpot, lijm, nagels en schroeven.

PI §11

Zo verschillend als de functies van die voorwerpen, gaat hij verder, zo verschillend zijn de functies van woorden. We worden misleid doordat woorden er gelijkaardig uitzien wanneer we ze horen of lezen, net zoals alle hendels in de cabine van een locomotief op elkaar lijken, terwijl de ene een kruk is, de andere een schakelaar, nog een andere een remhendel en nog een andere een pomphendel (PU §12).

Tegen welke opvatting gaat Wittgenstein in?

De Onderzoekingen openen met een passage uit de Belijdenissen van Augustinus, waarin die beschrijft hoe hij leerde spreken: volwassenen benoemden voorwerpen en wezen ernaar, en zo begreep hij welke woorden welke dingen aanduidden. Wittgenstein ziet daarin een volledig beeld van taal: woorden benoemen voorwerpen, zinnen zijn combinaties van namen, en de betekenis van een woord is het voorwerp waarvoor het staat (PU §1).

Dat beeld past redelijk bij sommige woorden, zoals "tafel" of "Marie". Het past erg slecht bij "vijf", "rood", "niet", "hallo" of "au". In een verfijndere vorm lag het ook dicht bij de beeldtheorie van zijn eigen Tractatus. Wittgenstein geeft meteen een tegenvoorbeeld. Iemand gaat boodschappen doen met een briefje waarop "vijf rode appels" staat. De winkelier opent de lade met "appels", zoekt de kleur rood op een kaart en telt tot vijf, en bij elk getal neemt hij een appel. Nergens is de betekenis van "vijf" een voorwerp. Wat telt, is wat de winkelier met het woord doet.

Betekenis is niet de drager

Een heldere manier om het verschil te zien: wanneer meneer Janssens sterft, zeggen we dat de drager van de naam gestorven is, niet dat de betekenis van de naam gestorven is. Had de naam zijn betekenis verloren, dan zou de zin "Meneer Janssens is gestorven" geen zin meer hebben (PU §40). De betekenis van een woord kan dus niet gewoon het ding zijn waarnaar het verwijst.

Daarom voegt Wittgenstein in §43 een voorbehoud toe. Hij zegt niet dat gebruik in alle gevallen de betekenis is, en hij merkt op dat je de betekenis van een naam soms uitlegt door naar de drager te wijzen. Wijzen mag. Het werkt alleen tegen de achtergrond van een praktijk waarin we al weten wat voor soort woord er uitgelegd wordt.

Hoe kom je te weten wat een woord betekent?

Wittgensteins praktische raad is kort:

Wie ein Wort funktioniert, kann man nicht erraten. Man muß seine Anwendung ansehen und daraus lernen.

Je kunt niet raden hoe een woord functioneert. Je moet naar zijn toepassing kijken en daaruit leren.

PI §340

Woordenboeken zijn een soort samenvatting van het gebruik. Maar de meeste woorden leren we zoals kinderen dat doen: door mee te doen aan taalspelen waarin het woord werk verricht. Je leert "sorry" door je te verontschuldigen en verontschuldigingen te krijgen, niet doordat iemand je een sorry aanwijst. En het gebruik van "weten", "bedoelen" of "begrijpen" leer je op precies dezelfde manier. Daarom gaan filosofen die zulke woorden in het abstracte willen definiëren zo vaak de mist in.

Is het een betekenistheorie?

Hierover verschillen de interpretaties. Sommige filosofen, zoals Paul Horwich, hebben een volwaardige gebruikstheorie van betekenis uitgewerkt, geïnspireerd door Wittgenstein. Anderen, zoals Peter Hacker, houden vol dat Wittgenstein helemaal geen theorie aanbood. Hij zegt uitdrukkelijk dat de filosofie geen theorie mag opstellen en dat beschrijving in de plaats moet komen van verklaring (PU §109). In die lezing is "betekenis is gebruik" een herinnering, geen stelling: als betekenis je in de war brengt, zoek dan geen verborgen voorwerp, maar kijk hoe het woord gebruikt wordt.

Hoe dan ook heeft het idee een lang leven gehad. Het voedde de Oxfordse filosofie van de gewone taal en de taalhandelingstheorie van J.L. Austin. Een verre neef ervan vind je in de moderne taalkunde en informatica, waar de betekenis van een woord gemodelleerd wordt via het gezelschap dat het houdt in grote hoeveelheden tekst. Of dat echt is wat Wittgenstein bedoelde, valt te betwijfelen: voor hem gaat het om gebruik in menselijke activiteiten, niet alleen om patronen van woorden. Het artikel over betekenistheorieën in de Stanford Encyclopedia plaatst zijn opvatting tussen de alternatieven. Voor zijn filosofie als geheel kun je terecht bij de Stanford Encyclopedia of Philosophy en de Internet Encyclopedia of Philosophy.

Een test voor vandaag

Kies een woord dat op het werk of thuis voor wrijving zorgt, zoals "dringend", "klaar" of "eerlijk". Vraag niet wat het eigenlijk betekent, maar verzamel drie situaties waarin mensen het echt gebruiken. Vaak blijkt dat twee mensen het helemaal niet oneens zijn over de feiten. Ze gebruiken hetzelfde woord als twee verschillende stukken gereedschap.