Zeggen en tonen

Zeggen en tonen is het onderscheid in het hart van de Tractatus. Sommige dingen kun je zeggen: je kunt ze in zinvolle zinnen gieten die waar of onwaar zijn. Andere dingen kun je niet zeggen, en toch zijn ze niet niets. Ze tonen zich, in de manier waarop taal werkt en in de manier waarop we leven. Wittgenstein was ervan overtuigd dat de belangrijkste dingen tot die tweede groep behoren.

Kort nadat hij het boek had afgewerkt, schreef hij aan Bertrand Russell (19 augustus 1919) dat de hoofdzaak precies die theorie was van wat zinnen kunnen uitdrukken en wat alleen getoond kan worden. Hij noemde het het kernprobleem van de filosofie.

De animatie hierboven toont de twee beelden die het idee het best vatten. Eerst een ladder waarvan de sporten de genummerde opmerkingen van de Tractatus zijn, van 1 tot 6.54. Een figuurtje klimt naar boven, en bovenaan valt de ladder weg: het figuurtje heeft ze niet meer nodig en staat daar gewoon, en ziet de wereld zoals ze is. Daarna verschijnt een fotolijst. Binnen het beeld kun je alles tekenen wat je wilt, behalve de lijst die het beeld omvat.

Wat kun je zeggen?

Volgens de beeldtheorie zegt een zin iets door een mogelijke stand van zaken af te beelden. "Het boek ligt op tafel" zegt iets, omdat de wereld zo kan zijn of niet. Dat is het hele gebied van wat gezegd kan worden: de zinnen van de natuurwetenschap, in de ruimste zin (Tractatus 6.53).

Wat toont zich alleen?

Hier helpt de lijst uit de animatie. Een schilderij kan een landschap tonen, maar het kan in dat landschap niet zijn eigen lijst tonen. Zo kan een zin ook een feit afbeelden, maar hij kan niet afbeelden wat hij met dat feit gemeen moet hebben om het überhaupt te kunnen afbeelden: de logische vorm. Daarvoor zouden we buiten de logica moeten gaan staan, en dus buiten de wereld (4.12). De vorm is er, zichtbaar in elke zin, maar je kunt hem niet uitspreken.

Was gezeigt werden kann, kann nicht gesagt werden.

Wat getoond kan worden, kan niet gezegd worden.

Tractatus 4.1212

Wittgenstein trekt dit door naar verschillende domeinen:

• Logica. Een zin toont zijn zin (4.022). Tautologieën tonen de logische structuur van de wereld zonder er iets over te zeggen (6.12).
• Het ik. Het subject is geen object in de wereld, maar haar grens, zoals het oog geen deel is van zijn eigen gezichtsveld (5.632, 5.633). Wat de solipsist bedoelt, klopt, schrijft hij, maar het laat zich niet zeggen: het toont zich (5.62).
• Ethiek en esthetica. Ethiek laat zich niet uitspreken (6.421). Waarde is geen feit in de wereld.
• Het mystieke. "Er is inderdaad het onuitsprekelijke. Dat toont zich, het is het mystieke" (6.522). Niet hoe de wereld is, maar dat ze is (6.44).

De ladder die je weggooit

Dat leidt tot een bekende wending. Als alleen feitelijke beelden zinvol zijn, dan zijn de opmerkingen van de Tractatus zelf, over logische vorm, het ik en de grenzen van de taal, geen feitelijke beelden. Volgens de eigen maatstaf van het boek zijn ze onzin. Wittgenstein zegt dat aan het einde openlijk: zijn zinnen verhelderen doordat de lezer die hem begrijpt ze uiteindelijk als onzinnig herkent, nadat hij erdoor en erover heen naar boven is geklommen.

Er muß sozusagen die Leiter wegwerfen, nachdem er auf ihr hinaufgestiegen ist.

Hij moet als het ware de ladder wegwerpen, nadat hij erop naar boven is geklommen.

Tractatus 6.54

Pas dan, voegt hij eraan toe, ziet de lezer de wereld juist. Dat is het moment waarop in de animatie de ladder verdwijnt. Het boek eindigt met één enkele zin:

Wovon man nicht sprechen kann, darüber muß man schweigen.

Waarover men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen.

Tractatus 7

Hoe moet je dit lezen?

Hier lopen de meningen sterk uiteen. Volgens de traditionele lezing, verbonden met Elizabeth Anscombe en Peter Hacker, bestaan er diepe waarheden (over logica, het ik, ethiek) die je niet kunt uitspreken maar wel kunt vatten. De onzin van de Tractatus is dan een verhelderende soort onzin die ernaar wijst.

Volgens de 'resolute' lezing, sinds de jaren 1980 uitgewerkt door Cora Diamond en James Conant (zie de New Wittgensteinians), bestaan er helemaal geen onuitsprekelijke waarheden. Onzin is gewoon onzin. Het boek werkt als een soort therapie: doordat we zijn zinnen proberen te begrijpen en merken dat het niet lukt, raken we verlost van de drang om te zeggen wat niet gezegd kan worden. Frank Ramsey grapte in 1929 al over de eerste opvatting: wat je niet kunt zeggen, kun je niet zeggen, en fluiten kun je het ook niet.

De Stanford Encyclopedia of Philosophy en de Internet Encyclopedia of Philosophy geven allebei een eerlijk beeld van dat debat. Je kunt ook gewoon zelf de laatste bladzijden van de Tractatus lezen; de Engelse tekst staat op Project Gutenberg.

Zwijgen is geen afwijzing

Je leest Tractatus 7 al snel als een sneer, alsof ethiek of religie lege praat zou zijn. Wittgenstein bedoelde bijna het omgekeerde. In een brief uit 1919 aan de uitgever Ludwig von Ficker beschreef hij het boek als bestaande uit twee delen, het deel dat hij geschreven had en alles wat hij niet geschreven had, en hij voegde eraan toe dat precies dat ongeschreven deel het belangrijke was. Zijn Lecture on Ethics (1929) zegt iets gelijkaardigs: wie over absolute waarde probeert te spreken, botst tegen de muren van de taal, en die drang wilde hij niet belachelijk maken.

Het dagelijkse leven zit er vol van. Een mop uitleggen maakt hem kapot. De trouw van een vriend bewijs je niet met een uitspraak, ze blijkt uit wat hij doet. Een muziekstuk zegt niets, en toch kan het je iets tonen wat je niet in woorden krijgt. Het onderscheid vraagt niet dat je zulke dingen minder belangrijk vindt. Het vraagt dat je ophoudt ze in beweringen te willen gieten.