Een regel volgen

Een regel volgen lijkt eenvoudig, tot je je afvraagt hoe een regel je kan zeggen wat je moet doen in een geval dat je nog nooit bent tegengekomen. Je leert "tel er 2 bij" aan de hand van een paar voorbeelden. Niets in die voorbeelden, en niets in je hoofd, lijkt vast te leggen wat je na 1000 moet schrijven. Toch weet je het: 1002. Wittgenstein vraagt waaruit dat weten bestaat. Zijn antwoord: een regel volgen is geen kwestie van interpreteren, maar van deelnemen aan een praktijk.

De discussie loopt ongeveer door §138-242 van de Philosophische Untersuchungen (Filosofische onderzoekingen) en hoort bij de meest besproken passages uit de moderne filosofie.

Wat de animatie toont

In de animatie hierboven schrijft een leerling de reeks "+2": 2, 4, 6, en zo verder tot 996, 998, 1000. Tot daar geen probleem. Dan gaat hij door: 1004, 1008, 1012. We zeggen hem dat het fout is. Hij kijkt ons verbaasd aan en zegt dat hij toch op dezelfde manier is doorgegaan (§185). Dan verschijnt er een wegwijzer. Een regel, zegt Wittgenstein, staat daar als een wegwijzer (§85). Maar een wegwijzer zegt niet of je hem moet volgen in de richting van de pijl of net andersom, langs de weg of dwars door de velden. Hij wijst je alleen de weg omdat er een gewoonte bestaat om wegwijzers te gebruiken, een praktijk waarin mensen geleerd hebben er op een bepaalde manier op te reageren (§198).

De leerling is niet dom. Het punt is dat elke uitleg die we hem gaven, en elk voorbeeld tot 1000, verenigbaar is met wat hij deed. Hij kan "+2" begrepen hebben als "tel 2 bij tot 1000, 4 tot 2000", enzovoort.

De paradox

Wittgenstein formuleert het probleem op zijn scherpst:

Unser Paradox war dies: eine Regel könnte keine Handlungsweise bestimmen, da jede Handlungsweise mit der Regel in Übereinstimmung zu bringen sei.

Onze paradox was deze: een regel zou geen handelwijze kunnen bepalen, omdat elke handelwijze met de regel in overeenstemming te brengen is.

Philosophische Untersuchungen §201

De verleiding is groot om een interpretatie toe te voegen: "+2" betekent "schrijf altijd het op één na volgende getal". Maar een interpretatie is gewoon een nieuwe regel, die zelf weer op verschillende manieren gelezen kan worden. Interpretaties hangen samen met wat ze interpreteren in de lucht, zegt Wittgenstein (§198). Wie §201 verder leest, ziet dat hij de paradox een misverstand noemt: er is een manier om een regel te vatten die geen interpretatie is, maar die zich toont in wat we in concrete gevallen "de regel volgen" en "tegen de regel ingaan" noemen.

Een praktijk, geen privéhandeling

Dat leidt tot een van de meest geciteerde zinnen uit het boek:

Darum ist ‚der Regel folgen‘ eine Praxis. Und der Regel zu folgen glauben ist nicht: der Regel folgen.

Daarom is "een regel volgen" een praktijk. En denken dat je een regel volgt, is niet: een regel volgen.

Philosophische Untersuchungen §202

Een regel volgen, iets meedelen, een bevel geven, een partij schaak spelen: het zijn gewoonten, gebruiken, instituties (§199). Een zin begrijpen betekent een techniek beheersen. En ergens houden de rechtvaardigingen op. Wittgensteins beeld daarvoor is een spade die op rots stuit:

Habe ich die Begründungen erschöpft, so bin ich nun auf dem harten Felsen angelangt, und mein Spaten biegt sich zurück. Ich bin dann geneigt zu sagen: „So handle ich eben.“

Heb ik de redenen uitgeput, dan ben ik op de harde rots aangekomen en buigt mijn spade terug. Dan ben ik geneigd te zeggen: "Zo handel ik nu eenmaal."

Philosophische Untersuchungen §217

Even later voegt hij toe dat hij de regel blind volgt (§219). Niet slordig, maar zonder nog iets anders te raadplegen.

Kripkes sceptische lezing

In 1982 publiceerde Saul Kripke Wittgenstein on Rules and Private Language, waardoor het regelprobleem ver buiten de Wittgensteinstudie bekend werd. Kripke laat een scepticus vragen hoe je weet dat je met "plus" optellen bedoelde en niet "quus", een functie die voor kleine getallen hetzelfde oplevert als optellen, maar voor 68 + 57 het resultaat 5 geeft. Niets in je vroegere gedrag, je mentale beelden of je disposities lijkt dat te beslissen. Kripke besluit dat er geen feit over een persoon, op zichzelf beschouwd, bestaat dat bepaalt dat hij het ene bedoelt en niet het andere.

Zijn Wittgenstein biedt een "sceptische oplossing" naar het voorbeeld van Hume: we kunnen niet zeggen waaruit betekenis bestaat, maar wel beschrijven wanneer we iemand mogen toeschrijven dat hij optellen bedoelt. Ruwweg: wanneer zijn antwoorden overeenstemmen met die van de gemeenschap. Kripke zei zelf dat hij Wittgensteins argument weergaf zoals het hém trof, en lezers spreken vaak van "Kripkenstein".

Waarom veel lezers het oneens zijn

Veel Wittgensteinkenners vinden dat Kripke hem verkeerd leest. John McDowell wees er in 1984 op dat Kripke halverwege §201 stopt: Wittgenstein aanvaardt de paradox niet, hij toont dat ze voortkomt uit de gedachte dat elk begrijpen van een regel een interpretatie moet zijn. Er is geen sceptische kloof te overbruggen. G.P. Baker en P.M.S. Hacker (Scepticism, Rules and Language, 1984) stelden dat een regel en wat ermee overeenstemt intern verbonden zijn, en dat "praktijk" een regelmatige, herhaalde activiteit betekent, niet noodzakelijk een sociale. In hun lezing kan zelfs een levenslange Robinson Crusoe regels volgen.

Anderen, zoals Norman Malcolm en Meredith Williams, verdedigen een gemeenschapslezing zonder Kripkes scepticisme: regels volgen vraagt een gedeelde praktijk en training door anderen, zoals §198-199 suggereren. Eerlijk samengevat: bijna iedereen is het erover eens dat een regel voor Wittgenstein geen spookachtig spoor is dat vooraf in de geest ligt (§218). De onenigheid gaat over de vraag of de praktijk die daarvoor in de plaats komt met anderen gedeeld moet zijn. Het artikel over regels volgen in de Stanford Encyclopedia brengt het debat in detail in kaart; het hoofdartikel over Wittgenstein plaatst het in zijn late werk.

Waarom het ertoe doet

Het argument loopt rechtstreeks door in het privétaalargument: als denken dat je een regel volgt niet hetzelfde is als hem volgen, dan lijkt een taal waarvan alleen jij de regels kunt controleren leeg. Het ligt ook aan de basis van Wittgensteins idee dat taal rust op gedeelde levensvormen, op overeenstemming niet in meningen maar in wat we doen.

Je botst op het probleem telkens je iemand iets aanleert. Een kind dat veters leert strikken, een nieuwe collega die leert hoe vergaderingen "hier" lopen: op een bepaald moment stop je met uitleggen, zeg je "zo" en doe je het nog eens voor. Dat is geen falen van de uitleg. Volgens Wittgenstein is dat waar uitleg altijd al zou eindigen.