Het blauwe en het bruine boek

Wat zijn het en hoe zijn ze ontstaan?

In het academiejaar 1933-1934 dicteerde Wittgenstein notities aan de studenten die zijn lessen in Cambridge volgden. Die werden vermenigvuldigd en in blauwe kaften gebonden, vandaar de naam. Het jaar daarop dicteerde hij een tweede, zorgvuldiger opgebouwde tekst aan twee studenten, Francis Skinner en Alice Ambrose. Daarvan werden drie exemplaren getypt en in bruin gebonden. Beide teksten circuleerden privé, gingen van hand tot hand en werden overgeschreven, lang voor er iets van de latere Wittgenstein gedrukt was.

Ze zijn in één opzicht uitzonderlijk: Wittgenstein dicteerde ze in het Engels, dus je leest zijn eigen woorden, geen vertaling. In 1936 begon hij het Brown Book in het Duits te herwerken, gaf het op en vond de poging waardeloos. Kort daarna begon hij aan wat de Filosofische onderzoekingen zouden worden. Rush Rhees gaf beide teksten in 1958 samen uit, onder de titel Preliminary Studies for the "Philosophical Investigations", generally known as the Blue and Brown Books.

Wat staat erin?

Het Blue Book opent met een vraag: wat is de betekenis van een woord? In plaats van ze rechtstreeks te beantwoorden, vraagt Wittgenstein hoe we de betekenis van een woord uitleggen, en hij suggereert dat de vraag zelf ons verleidt om te zoeken naar een ding waarvoor het woord staat. Een groot deel van het boek spoort op waar zulke verleidingen vandaan komen. Eén bron noemt hij onze hunkering naar algemeenheid: de drang om iets gemeenschappelijks te vinden in alles wat dezelfde naam draagt, en de gewoonte om de methode van de wetenschap na te bootsen, die de eenvoudigste algemene wet zoekt.

Instead of "craving for generality" I could also have said "the contemptuous attitude towards the particular case".

In plaats van "hunkering naar algemeenheid" had ik ook kunnen zeggen: "de minachtende houding tegenover het bijzondere geval".

Blue Book, p. 18

Daartegenover zet hij het idee dat de dingen die we "spelen" noemen niets gemeen hoeven te hebben, alleen een netwerk van overlappende gelijkenissen. Dat is de eerste verschijning van de familiegelijkenis. De rest van het Blue Book gaat over denken (is dat een proces "in het hoofd"?), private ervaring, solipsisme en de eigenaardige grammatica van het woord "ik". Veel van die bladzijden lopen vooruit op de latere discussie over privétaal.

Het Brown Book zit anders in elkaar. Deel I is een reeks genummerde, steeds rijkere taalspelen, te beginnen met een bouwer en zijn helper die een handvol woorden voor bouwstenen gebruiken. Elk spel voegt iets toe: getallen, aanwijzen, namen, verleden tijd. Deel II gaat over herkennen, lezen, geleid worden en het gevoel van vertrouwdheid. In plaats van stellingen te poneren, laat Wittgenstein je naar taal kijken in eenvoudige, bedachte situaties, tot het filosofische raadsel zijn greep verliest.

Hoe lees je ze?

Begin met het Blue Book. Het is het makkelijkste boek dat Wittgenstein naliet: doorlopend proza, de toon van een docent, veel voorbeelden. Je leest het in twee of drie keer. Het Brown Book vraagt meer tijd. De taalspelen werken alleen als je ze echt voor je ziet, dus lees met een potlood in de hand en speel elk spel in gedachten voor je verder gaat. Een Nederlandse vertaling is niet gangbaar; de Engelse standaardeditie van Blackwell is in veel herdrukken te vinden en het Engels is helder. Kennis van de Tractatus is niet nodig, al helpt het te weten dat hij soms zijn eigen vroegere opvattingen bestrijdt.

Waarom zijn ze belangrijk?

Via die circulerende kopieën verspreidden de Blue and Brown Books Wittgensteins nieuwe ideeën ruim vóór 1953, en ze drukten mee hun stempel op de filosofie in Cambridge en Oxford in de jaren dertig en veertig. Taalspelen, familiegelijkenis, de kritiek op de hunkering naar algemeenheid en de behandeling van private ervaring verschijnen hier voor het eerst in een vorm die een buitenstaander kon volgen. De Stanford Encyclopedia of Philosophy behandelt ze als kerntekst van de middenperiode, de Internet Encyclopedia of Philosophy noemt ze voorstudies voor het latere werk.

Dat etiket, gekozen door de redacteur, is zelf al een interpretatie. Sommige onderzoekers vinden dat het Brown Book als zelfstandig werk gelezen moet worden, met een methode van opklimmende voorbeelden die de Untersuchungen later loslieten. En sommige onderwerpen, zoals solipsisme en het gebruik van "ik", worden hier uitvoeriger behandeld dan waar ook in het latere werk.

Oordeel

Lees dit als je met de latere Wittgenstein wilt beginnen. Voor de meeste lezers is het Blue Book een betere eerste stap dan de Filosofische onderzoekingen: helderder, geduldiger en in zijn eigen Engels. Verwacht niet de dichtheid en diepgang van het afgewerkte werk. Verwacht een uitstekende leraar die hardop denkt, en dat is vaak precies wat een beginner nodig heeft.