Over zekerheid

Over zekerheid (Über Gewißheit) is een reeks van 676 genummerde opmerkingen over weten, twijfel en de dingen die we nooit in vraag stellen. Wittgenstein schreef ze in de laatste anderhalf jaar van zijn leven; de laatste aantekening dateert van 27 april 1951, twee dagen voor zijn dood in Cambridge. Hij heeft ze nooit voor publicatie klaargemaakt. G.E.M. Anscombe en G.H. von Wright bezorgden de schriften en gaven ze in 1969 uit, met een Engelse vertaling van Denis Paul en Anscombe naast de Duitse tekst.

Hoe het boek ontstond

Het vertrekpunt is G.E. Moore. In "A Defence of Common Sense" (1925) en "Proof of an External World" (1939) beweerde Moore een reeks eenvoudige waarheden met zekerheid te weten: dat hij twee handen heeft, dat de aarde al lang voor zijn geboorte bestond. Hij stak een hand op, zei "hier is een hand" en bood dat aan als weerlegging van de scepticus.

Wittgenstein bewonderde Moores koppigheid, maar vond dat hij verkeerd beschreef wat hij deed. Een bezoek aan Norman Malcolm in Ithaca in 1949, waar ze lang over Moore spraken, zette hem blijkbaar aan het schrijven. De opmerkingen vallen uiteen in vier blokken: het eerste vermoedelijk geschreven in Wenen rond de jaarwisseling van 1949-1950, het laatste in maart en april 1951 in Cambridge, in het huis van zijn arts Edward Bevan.

Wat het zegt

Moore heeft gelijk dat zulke zinnen zeker zijn, zegt Wittgenstein, maar ongelijk wanneer hij dat weten noemt. "Ik weet" hoort thuis waar je kunt vragen "hoe weet je dat?" en waar je je kunt vergissen. Niemand controleert in gewone omstandigheden of hij twee handen heeft. Niet omdat het bewijs zo overweldigend is, maar omdat die zekerheid helemaal niet op bewijs rust. Ze is de achtergrond waartegen iets pas als bewijs kan gelden.

Das heißt, die Fragen, die wir stellen, und unsre Zweifel beruhen darauf, daß gewisse Sätze vom Zweifel ausgenommen sind, gleichsam die Angeln, in welchen jene sich bewegen.

Dat wil zeggen: de vragen die we stellen en onze twijfels berusten erop dat bepaalde zinnen van twijfel uitgezonderd zijn, als het ware de scharnieren waarin die vragen en twijfels draaien.

Over zekerheid §341

Uit dat beeld komt de term scharnierzinnen. Andere beelden doen hetzelfde werk: de rivierbedding die het water leidt maar zelf langzaam kan verschuiven (§§96-99), de as die stilstaat omdat alles eromheen draait (§152). Twijfel komt na het geloven. Wie aan alles wil twijfelen, komt zelfs niet tot twijfel (§115), want het spel van het twijfelen veronderstelt al zekerheid. En rechtvaardigen houdt ergens op: niet bij zinnen die ons vanzelf als waar voorkomen, maar bij ons handelen (§204).

Het boek vraagt ook wat er gebeurt als twee hele systemen van zekerheid botsen, zoals de wetenschapper en iemand die een orakel raadpleegt (§609). Waar de redenen ophouden, zegt Wittgenstein, begint de overreding. Of dat van hem een relativist maakt, is een van de levendigste discussies rond het boek.

Hoe lees je het

Lees het in volgorde, traag, een paar bladzijden per keer. De opmerkingen zijn kort en de taal is eenvoudig. De moeilijkheid zit erin dat je een denker volgt die zijn eigen beweringen voortdurend op de proef stelt. Verwacht geen stelling die één keer geformuleerd en dan verdedigd wordt. Verwacht terugkeer, bijsturing en plots heel heldere zinnen.

De Engelse vertaling van Paul en Anscombe was een halve eeuw de standaard; in 2025 verscheen bij Wiley-Blackwell een nieuwe vertaling van P.M.S. Hacker. In het Nederlands bracht Sybe Terwee de tekst samen met andere late geschriften uit onder de titel Zeker weten (Boom). De handschriften zelf zijn te raadplegen via de Bergen Nachlass Edition. Wat vertrouwdheid met taalspelen en de Filosofische onderzoekingen helpt, maar is geen voorwaarde.

Waarom het ertoe doet

Lang werd Over zekerheid gelezen als een voetnoot bij de Onderzoekingen. Sinds de jaren negentig is het een kerntekst in de kennisleer. Danièle Moyal-Sharrock spreekt van een "derde Wittgenstein", en auteurs als Duncan Pritchard bouwden er een "scharnier-epistemologie" op als antwoord op het scepticisme. Interpreten zijn het oneens over de vraag of scharnieren wel zinnen zijn, of eerder manieren van handelen die pas op zinnen lijken als we ze opschrijven. Het lemma over zekerheid in de Stanford Encyclopedia toont hoe breed die discussie intussen is.

Oordeel

Lees dit als je de late Wittgenstein op zijn meest directe wilt zien, of als je je ooit hebt afgevraagd waarom radicale twijfel tegelijk onweerlegbaar en absurd aanvoelt. Het is het beste tweede boek na de Onderzoekingen, en voor sommige lezers een beter eerste. Laat het liggen als je een afgewerkte redenering met een conclusie zoekt: wat je krijgt, is filosofie terwijl ze geschreven wordt, tot in de laatste dagen.