Vermischte Bemerkungen

Vermischte Bemerkungen (in het Engels Culture and Value, letterlijk "gemengde opmerkingen") is een selectie korte notities die Wittgenstein tussen 1914 en 1951 schreef over alles behalve technische filosofie: muziek, architectuur, religie, Shakespeare, zijn eigen karakter, het verval van een beschaving. G.H. von Wright haalde ze samen met Heikki Nyman uit de handschriften en gaf ze in 1977 in het Duits uit. De tweetalige Engelse uitgave, vertaald door Peter Winch, volgde in 1980; een herziene editie door Alois Pichler verscheen in 1994 in het Duits en in 1998 in het Engels.

Hoe het boek ontstond

Wittgenstein schreef nooit een boek met deze titel. In zijn schriften noteerde hij tussen filosofische opmerkingen ook andere, persoonlijke of culturele, soms in een geheimschrift dat hij voor private aantekeningen gebruikte. Von Wright merkte dat ze niet in de filosofische uitgaven pasten maar te goed waren om verloren te laten gaan, en werkte jaren aan een selectie. De opmerkingen staan in chronologische volgorde, elk met zijn jaartal. Bijna de helft dateert van na 1945.

De Engelse titel is een vondst van vertaler en uitgever, en sommige lezers vinden hem misleidend groots. De Duitse titel is eerlijker: dit zijn fragmenten, verzameld uit veel verschillende contexten.

Wat het zegt

Er is geen doorlopende redenering, wel terugkerende thema's. Wittgenstein schrijft met echte kennis van zaken over muziek: over Brahms, Mendelssohn, Bruckner en vooral Schubert en Beethoven. Hij schrijft over stijl en over hoe moeilijk het is eerlijk te zijn in je eigen werk. Hij uit een diep onbehagen over wat hij de geest van de hedendaagse Europese en Amerikaanse beschaving noemt, met haar geloof in vooruitgang en constructie.

Over religie is hij het treffendst. Het christendom, zegt hij in een opmerking, is geen leer over wat gebeurd is of zal gebeuren, maar de beschrijving van iets wat werkelijk in een mensenleven plaatsvindt; het berust niet op historische waarheid. Geloven lijkt hier minder op het aanhangen van een hypothese dan op een manier van leven, een thema dat aansluit bij de Lezing over ethiek en de Opmerkingen over Frazer.

Hij schrijft ook over zichzelf als denker, vaak streng. In een opmerking uit 1931 somt hij op wie hem beïnvloedde (Boltzmann, Hertz, Schopenhauer, Frege, Russell, Kraus, Loos, Weininger, Spengler, Sraffa) en noemt hij zijn eigen talent reproductief in plaats van oorspronkelijk. Datzelfde jaar gebruikt hij in een notitie over Spengler de uitdrukking familiegelijkenis, jaren voor de Onderzoekingen. En hij vat zijn houding tegenover de filosofie samen in één regel:

Philosophie dürfte man eigentlich nur dichten.

Filosofie zou je eigenlijk alleen als poëzie mogen schrijven.

Vermischte Bemerkungen, 1933-34

Niet alles is bewonderenswaardig. Enkele opmerkingen uit het begin van de jaren dertig over joden en het jodendom, geschreven door iemand van joodse afkomst, gebruiken stereotypen uit die tijd en lezen ongemakkelijk. Een eerlijke lezing neemt ze mee.

Hoe lees je het

Dit is het makkelijkste boek van Wittgenstein om open te slaan en het moeilijkste om goed te gebruiken. Sla het ergens open en je vindt een zin om over te schrijven. Maar elke opmerking is uit haar context geknipt, en die context verandert vaak de betekenis. Gebruik de herziene editie van 1994 (Duits) of 1998 (Duits-Engels), die bij elke opmerking de bron in de handschriften vermeldt, en lees het als begeleiding bij de hoofdwerken, niet als samenvatting. Wie verder wil, kan de opmerkingen terugvinden in de Bergen Nachlass Edition; het archief in Bergen werkte ook aan een geannoteerde elektronische editie. Het lemma over Wittgensteins esthetica in de Stanford Encyclopedia toont hoeveel van zijn denken over kunst op deze notities rust.

Waarom het ertoe doet

Voor lezers buiten de academische filosofie is dit vaak het boek dat Wittgenstein menselijk maakt: een cultureel gevormde Wener, getormenteerd, religieus zonder geloofsbelijdenis, streng voor zichzelf. Componisten, schrijvers en theologen citeren eruit. Het risico is dat een paar mooie zinnen voor de hele filosofie gaan staan. De selectie van von Wright blijft ook een selectie, en onderzoekers discussiëren nog over wat ze weglaat.

Oordeel

Lees dit als je Wittgenstein als mens en als moralist wilt leren kennen, of als muziek, kunst en religie je meer zeggen dan logica. Leg het naast je bed en lees telkens een paar bladzijden. Neem het niet als inleiding tot zijn filosofie: het toont het klimaat waarin die filosofie groeide, niet de filosofie zelf.