Aspectwisseling in het dagelijks leven

Je kijkt naar een tekening en ziet een eend. Dan is het plots een haas. Op het papier is niets veranderd, en toch zie je het anders. Wittgenstein besteedde in het tweede deel van de Philosophical Investigations (Filosofische onderzoekingen) vele bladzijden aan die ervaring, die hij het opmerken of het oplichten van een aspect noemde. Het blijkt een van de meest praktische ideeën uit zijn werk: dezelfde feiten, anders gezien.

Ich betrachte ein Gesicht, auf einmal bemerke ich seine Ähnlichkeit mit einem andern. Ich sehe, daß es sich nicht geändert hat; und sehe es doch anders. Diese Erfahrung nenne ich »das Bemerken eines Aspekts«.

Ik bekijk een gezicht en merk plots zijn gelijkenis met een ander op. Ik zie dat het niet veranderd is; en toch zie ik het anders. Die ervaring noem ik “het opmerken van een aspect”.

Philosophical Investigations II xi (Philosophy of Psychology, a Fragment §113)

Wat Wittgenstein opmerkte

De eend-haas is niet zijn uitvinding. De psycholoog Joseph Jastrow gebruikte hem in 1899, en de tekening was een paar jaar eerder verschenen in een Duits humoristisch blad. Wat Wittgenstein boeide, was het raadsel dat ze opwerpt. Zie ik iets nieuws als het aspect wisselt? In één zin wel: de ervaring is anders, en ik zou ze anders beschrijven. In een andere zin niet: ik zie dat de lijnen precies dezelfde zijn. Een aspectwisseling, merkte hij op, drukt tegelijk een nieuwe en een onveranderde waarneming uit.

Hij merkte ook op dat aspecten zien deels van onszelf afhangt. Je kunt proberen de haas te zien, en soms lukt dat. Het zit ergens tussen zien en denken, en het hangt af van wat we weten en belangrijk vinden: wie nooit een haas gezien heeft, kan de tekening niet als haas zien. Hij stelde zich zelfs mensen voor die “aspectblind” zijn, die de tekening herkennen maar de wisseling nooit ervaren, en vroeg wat hun dan ontbreekt. Op de begripspagina over aspecten zien lees je de details.

Waarom dit meer is dan een psychologieles

Veel van wat ons dwarszit, komt niet door ontbrekende feiten. Vaak kennen we de feiten perfect. Wat vastzit, is het aspect: de manier waarop de feiten voor ons samenhangen. Wittgenstein zei iets heel gelijkaardigs over zijn eigen werk:

Die Arbeit an der Philosophie ist (...) eigentlich mehr die Arbeit an Einem selbst. An der eigenen Auffassung. Daran, wie man die Dinge sieht. (Und was man von ihnen verlangt.)

Het werk aan de filosofie is (...) eigenlijk meer het werk aan jezelf. Aan je eigen opvatting. Aan hoe je de dingen ziet. (En wat je van ze verlangt.)

Culture and Value, 1931

Al in de Tractatus schreef hij een zin die leest als een vroege versie van dezelfde gedachte:

Die Welt des Glücklichen ist eine andere als die des Unglücklichen.

De wereld van de gelukkige is een andere dan die van de ongelukkige.

Tractatus 6.43

Dezelfde wereld, anders gezien.

Oefeningen in aspectwisseling

Zoek de tweede tekening

Neem een situatie die je dwarszit en schrijf ze op in twee of drie neutrale zinnen. Vraag dan: waarvan kan dit nog een beeld zijn? Een collega die in vergaderingen onderbreekt: onbeleefdheid, enthousiasme, of angst om over het hoofd gezien te worden? Je beslist niet wat waar is. Je oefent de wisseling, zodat het eerste aspect niet langer het enige beschikbare is.

Herschik de feiten

Wittgenstein hechtte waarde aan ordeningen van bekend materiaal die plots een verband zichtbaar maken. Hij noemde dat een overzichtelijke voorstelling, en zei dat ze het soort begrip oplevert dat bestaat in “verbanden zien”, vaak door tussenschakels te vinden (PI §122). Probeer het met een tijdlijn. Zet een jaar werk, of de geschiedenis van een familieconflict, op één blad. Patronen die je geheugen verbergt, springen vaak in het oog zodra alles naast elkaar staat.

Kijk traag naar kunst

Ga tien minuten voor één schilderij staan, of luister drie keer na elkaar naar één muziekstuk. Let op wanneer iets zich herschikt: een figuur wordt achtergrond, een frase klinkt plots als een antwoord op een eerdere. Wittgensteins interesse in aspecten hing samen met zijn liefde voor muziek en met de vraag hoe we een gezicht of een melodie begrijpen. Dat is begrip dat je niet krijgt door het je te laten vertellen.

In conflicten, kunst en zelfbeeld

Conflicten. In een aanslepende ruzie zit elke kant vaak vast in één aspect van de ander: “de controlerende”, “de slordige”. Goede bemiddelaars beginnen vaak door een tweede aspect zichtbaar te maken. Een kleine versie kun je zelf doen: beschrijf het gedrag van de ander zoals die het zelf zou beschrijven.

Zelfbeeld. “Ik ben in vijf jaar drie keer van job veranderd” kun je zien als een reeks mislukkingen of als het verhaal van iemand die geen genoegen neemt met werk dat niet past. De feiten zijn identiek. Met welk aspect je leeft, verandert wat je daarna doet.

Opvoeden en lesgeven. Een leerling die altijd “waarom?” vraagt, kun je zien als storend of als nieuwsgierig. Leerkrachten die naar believen tussen beide kunnen wisselen, krijgen meestal zowel de klas als de leerling mee.

Online. Een bericht dat je kwaad maakt, kun je vaak ook lezen als onhandig in plaats van vijandig. De tweede lezing proberen voor je reageert, kost tien seconden.

Grenzen

Een aspectwisseling maakt van slechte feiten geen goede. Sommige situaties zijn echt onrechtvaardig of schadelijk, en “het anders zien” mag nooit een manier worden om schade weg te praten, zeker niet wanneer iemand jou vraagt zijn eigen gedrag milder te bekijken. Wittgenstein benadrukte ook dat je aspecten niet zomaar kunt afdwingen. Soms komt de wisseling niet. En herkaderen is een techniek die psychotherapeuten met opleiding en zorg gebruiken; hier wordt ze aangeboden als filosofische oefening, een manier om de greep van één beeld te lossen, geen genezing. Wetenschappelijke achtergrond vind je in het artikel over Wittgensteins esthetica in de Stanford Encyclopedia, dat aspectwaarneming bespreekt, en in het hoofdartikel over Wittgenstein. De opmerkingen zelf lees je in de Philosophical Investigations.