Opmerkingen over de filosofie van de psychologie

Remarks on the Philosophy of Psychology (Bemerkungen über die Philosophie der Psychologie) is het verslag van Wittgensteins meest geconcentreerde werk over begrippen van de geest. In twee typoscripten, opgesteld in 1947 en 1948 op basis van schriften die hij in 1946 begon, werkte hij zien en zien-als, geloven, bedoelen, verbeelden, voelen en het kennen van andermans gevoelens grondig door. De twee delen verschenen samen in 1980, bijna dertig jaar na zijn dood.

Het is een werktekst, geen afgewerkt boek. Maar het is wel de plek waar je zijn late denken over psychologie volledig kunt volgen, in plaats van in de selecties die lezers vroeger kenden.

Hoe het boek ontstond

Na het typoscript van Deel I van de Filosofische onderzoekingen wendde Wittgenstein zich tot de filosofie van de psychologie. Hij vulde in 1946-1948 manuscriptdelen en liet twee keer een selectie uittypen: de eerste, klaar in 1947, werd deel I; de tweede, van 1948, werd deel II. Een stuk van dat materiaal werkte hij later om tot wat vroeger Deel II van de Filosofische onderzoekingen heette, en uit het eerste typoscript knipte hij veel opmerkingen voor zijn doos met papiertjes, uitgegeven als Zettel.

Deel I werd bezorgd door Elizabeth Anscombe en G.H. von Wright en vertaald door Anscombe. Deel II werd bezorgd door von Wright en Heikki Nyman en vertaald door C.G. Luckhardt en M.A.E. Aue. Beide verschenen in 1980 bij Blackwell, in de Verenigde Staten bij University of Chicago Press, tweetalig Duits-Engels. Het werk loopt verder in de Laatste geschriften over de filosofie van de psychologie, uit 1948-1951.

Wat er in staat

Wittgenstein bedrijft hier geen psychologie. Hij brengt de grammatica van psychologische woorden in kaart: hoe we "denken", "geloven", "zien", "vrezen" en "bedoelen" gebruiken, en hoe ze van elkaar verschillen. Een paar lijnen lopen door de twee delen.

• Aspecten zien. De uitvoerigste bespreking in zijn werk van de eend-haas en verwante figuren. Wat verandert er als een tekening "omslaat", terwijl de lijnen dezelfde blijven? Is dat zien of interpreteren? En hoe zou het zijn om "aspectblind" te zijn?
• Eerste en derde persoon. "Ik heb pijn" is geen verslag op basis van waarneming, terwijl "hij heeft pijn" op gedrag steunt. Wittgenstein onderzoekt die asymmetrie zonder er een theorie van innerlijke objecten van te maken.
• Geloof en de paradox van Moore. Waarom is het absurd om te zeggen "het regent, maar ik geloof het niet", terwijl het waar zou kunnen zijn? Die vraag brengt hem bij de logica van uitspraken in de eerste persoon.
• Een overzicht van psychologische begrippen. In het tweede deel schetst hij een indeling: gewaarwordingen, emoties, voorstellingen, overtuigingen, elk met een eigen soort duur, uitdrukking en controle.
• Binnen en buiten. Wat we van andermans gevoelens weten, rust op "onweegbare evidentie": blikken, tonen, gebaren, die zich niet tot regels laten herleiden maar ook geen loutere gissingen zijn.

Hoe lees je het

Deze delen zijn op een bijzondere manier moeilijk. Afzonderlijke opmerkingen zijn meestal helder; de moeilijkheid is dat er zoveel zijn, vaak variaties op hetzelfde voorbeeld. Wittgenstein cirkelt rond een probleem, probeert een formulering, verwerpt ze en komt er vijftig opmerkingen later op terug. Wie per bladzijde een stelling wil, raakt gefrustreerd.

Een praktische aanpak: lees eerst het stuk over aspecten in Philosophy of Psychology - A Fragment (de naam die het vroegere Deel II van de Onderzoekingen sinds 2009 draagt), daarna de overeenkomstige passages in deel I, en zie hoe de gepolijste versie uit de kladversies groeide. Zettel werkt als korter voorproefje. De tweetalige uitgaven van Blackwell en University of Chicago Press zijn de standaard. Een Nederlandse vertaling bestaat, voor zover bekend, niet; in het Frans is er Remarques sur la philosophie de la psychologie, vertaald door Gérard Granel.

Waarom het ertoe doet

De uitgave van 1980 veranderde het beeld van de late Wittgenstein. Filosofen zagen nu dat de filosofie van de psychologie geen voetnoot bij de Onderzoekingen was, maar een groot project van zijn laatste jaren, in het verlengde van zijn opmerkingen over zekerheid en kleur. De belangstelling voor aspecten zien, voor de beleving van betekenis en voor de indeling van psychologische begrippen is sindsdien gegroeid, bij filosofen van de geest maar ook in esthetica en psychologie. Zoals de ordening van de bezorgers laat zien, had veel van Zettel en van het latere materiaal uit de Onderzoekingen hier zijn eerste plek.

Oordeel

Lees dit als zien-als je fascineert, of als je Wittgenstein aan het werk wilt zien in plaats van zijn conclusies te lezen. Het is de volledigste tekst die we hebben over zijn filosofie van de geest. Begin er niet mee: lees eerst de Onderzoekingen en neem deze delen erbij als je dieper wilt gaan. Reken op herhaling, en zie die als deel van de methode.