Laatste geschriften over de filosofie van de psychologie

Letzte Schriften über die Philosophie der Psychologie (Laatste geschriften over de filosofie van de psychologie) is de naam van twee delen met late manuscriptopmerkingen over de geest: over zien, betekenen, geloven, veinzen en weten wat een ander voelt. Deel I beslaat oktober 1948 tot maart 1949 en werd grotendeels in Dublin geschreven. Deel II, met als ondertitel Das Innere und das Äußere (het innerlijke en het uiterlijke), beslaat 1949 tot 1951. G.H. von Wright en Heikki Nyman bezorgden beide; de tweetalige uitgaven verschenen bij Blackwell in 1982 en 1992, vertaald door C.G. Luckhardt en Maximilian A.E. Aue.

Wat deze delen zijn

Het zijn geen boeken die Wittgenstein plande, maar de handschriften waaruit hij afgewerkt werk putte of had kunnen putten. Deel I is voor kenners het belangrijkste: uit dit schrift koos Wittgenstein meer dan de helft van de opmerkingen voor wat verscheen als deel II van de Filosofische onderzoekingen, tegenwoordig vaak "Philosophy of Psychology: A Fragment" genoemd. De Duitse uitgave draagt de veelzeggende ondertitel Vorstudien zum zweiten Teil der Philosophischen Untersuchungen, voorstudies voor dat tweede deel.

Deel II verzamelt opmerkingen uit de twee jaren daarna, uit schriften die ook materiaal voor Over zekerheid en de opmerkingen over kleuren bevatten. Samen met de twee delen Remarks on the Philosophy of Psychology (1946-1948) vormen ze één lang, doorlopend onderzoek naar psychologische begrippen.

Wat ze zeggen

Deel I keert telkens terug naar het zien van aspecten: het moment waarop een tekening plots een eend lijkt in plaats van een konijn, of een gezicht je aan iemand doet denken. Wat verandert er, als er in het beeld niets verandert? Van daaruit gaat Wittgenstein naar de ervaring van betekenis. Als je een woord los uitspreekt en het "klinkt" als zijn betekenis, hoort die ervaring dan bij wat het woord betekent? Hij bedenkt iemand die "betekenisblind" is, die woorden perfect gebruikt maar die ervaring mist, en vraagt wat zo iemand zou missen. Andere opmerkingen gaan over geloven en de paradox van Moore: hoe vreemd het is om te zeggen "het regent, maar ik geloof het niet", een zin die waar kan zijn maar niet zinnig te beweren valt.

Deel II gaat over de verhouding tussen binnen en buiten. We zeggen vaak dat de gevoelens van een ander voor ons verborgen zijn. Wittgenstein ontkent die onzekerheid niet, maar beschrijft ze anders. Het innerlijke zit niet achter het gedrag zoals een voorwerp achter een scherm. Onze onzekerheid over anderen hoort bij onze psychologische begrippen zelf: we passen ze toe op patronen die in een leven terugkeren met eindeloze variaties, en ze steunen op wat hij onweegbare evidentie noemt, de blik, de toon, de kleine verschuiving in een gezicht. Ook veinzen is een patroon dat je eerst moet leren voor je het herkent.

Hoe lees je ze

Dit zijn werkschriften: herhalend, aftastend, soms op één bladzijde briljant. Lees eerst deel II van de Onderzoekingen en blader dan in deel I om te zien hoe die opmerkingen ontstonden en wat werd weggelaten. Deel II leest goed naast Over zekerheid, omdat beide vragen hoe ver twijfel zinnig kan reiken. De uitgave van deel I bij University of Chicago Press en de uitgave van deel II bij Wiley-Blackwell zetten Duits en Engels naast elkaar. De handschriften zelf staan in de Bergen Nachlass Edition.

Waarom ze ertoe doen

Lang golden deze delen als materiaal voor specialisten, en dat zijn ze grotendeels nog altijd. Maar ze tonen de late filosofie van de geest gedetailleerder dan alles wat Wittgenstein afwerkte. Onderzoekers als Joachim Schulte gebruikten ze om te tonen dat het late werk geen verkapt behaviorisme is: het punt is niet dat het innerlijke niets dan gedrag is, maar dat onze begrippen van het innerlijke verweven zijn met ons leven met anderen.

Oordeel

Lees deze delen als de filosofie van de psychologie in de Onderzoekingen je gegrepen heeft en je wilt zien hoe ze groeide, of als je schrijft over aspectzien, betekeniservaring of andere geesten. Wie geduld heeft, krijgt flitsen van echt inzicht. Laat ze liggen als je pas met Wittgenstein begint: zonder de afgewerkte teksten als kaart verdwaal je makkelijk in deze schriften.