Denk niet, maar kijk

“Denk niet, maar kijk!” is een van de kortste zinnen in de Philosophical Investigations (Filosofische onderzoekingen) en een van de nuttigste. Wittgenstein schreef hem midden in een bespreking van spelen. Bordspelen, kaartspelen, balspelen, de Olympische Spelen: wat hebben ze allemaal gemeen? We zijn geneigd te zeggen dat er iets moet zijn, anders zouden we ze niet allemaal spelen noemen. Wittgensteins antwoord: beslis dat niet op voorhand. Kijk.

Wie gesagt: denk nicht, sondern schau!

Zoals gezegd: denk niet, maar kijk!

Philosophical Investigations §66

Als je echt kijkt, zegt hij, vind je niet één kenmerk dat alle spelen delen. Je vindt een netwerk van overlappende gelijkenissen, zoals tussen de leden van een familie: gestalte, gelaatstrekken, kleur van de ogen, manier van lopen, temperament, kriskras door elkaar (PI §67). Hij noemde dat familiegelijkenis. Maar de methode is even belangrijk als het resultaat. “Denken” betekent hier: redeneren vanuit een kant-en-klaar beeld van hoe de dingen moeten zijn. “Kijken” betekent: aandacht hebben voor de gevallen die voor je liggen.

Waarom we denken in plaats van kijken

Wittgenstein had een diagnose. We lopen vast omdat we ons denken voeden met maar één soort voorbeelden (PI §593). Een beeld houdt ons gevangen (PI §115). De eis dat er een gemeenschappelijk wezen moet zijn, is niet het resultaat van kijken; ze komt vóór het kijken en blokkeert het.

Hij merkte ook iets op dat als een paradox klinkt: wat het belangrijkst is, is vaak het moeilijkst te zien, omdat het er altijd is.

Die für uns wichtigsten Aspekte der Dinge sind durch ihre Einfachheit und Alltäglichkeit verborgen.

De aspecten van de dingen die voor ons het belangrijkst zijn, worden verborgen door hun eenvoud en alledaagsheid.

Philosophical Investigations §129

Dat geldt in de filosofie, en het geldt aan de keukentafel.

Drie oefeningen in kijken

1. De lijst van tien gevallen

Kies een woord waarmee je oordeelt: “lui”, “succesvol”, “een goede vriend”, “getalenteerd”. Schrijf tien echte gevallen op die je zo zou noemen, zo concreet mogelijk. Bekijk dan de lijst. Is er één ding dat ze allemaal delen? Meestal niet. Je ziet groepjes en overlappingen, en gevallen die er alleen bij horen omdat ze op een ander geval lijken. Het woord blijft bruikbaar. Het blijkt alleen minder een vonnis en meer een familie.

2. Beschrijf voor je verklaart

Loopt er iets mis, schrijf dan op wat er gebeurde voor je opschrijft waarom. Wie zei wat, in welke volgorde, hoe laat. Geen motieven, geen “omdat”. Voor de filosofie was Wittgenstein radicaal: alle verklaring moet weg, en alleen beschrijving moet haar plaats innemen (PI §109). In het gewone leven kunnen we verklaringen niet afschaffen, maar we kunnen ze uitstellen. Een verklaring die te vroeg komt, is meestal het beeld dat spreekt.

3. Let op het gebruik

Wie ein Wort funktioniert, kann man nicht erraten. Man muß seine Anwendung ansehen und daraus lernen.

Je kunt niet raden hoe een woord functioneert. Je moet naar de toepassing ervan kijken en daaruit leren.

Philosophical Investigations §340

Let een week lang op hoe één woord rond jou echt gebruikt wordt: “sorry”, “goed”, “druk”, “letterlijk”. Noteer drie verschillende gebruiken. Een goede oefening voor wie een vreemde taal leert, en voor ouders van tieners.

Voorbeelden uit het dagelijks leven

Opvoeden. “Mijn kind is moeilijk” is een gedachte. Kijken betekent vragen: wanneer precies? ’s Ochtends voor school, maar niet in het weekend? Bij de ene ouder en niet bij de andere? Het algemene etiket valt uiteen in concrete situaties, en aan concrete situaties kun je iets doen.

Werk. Teams discussiëren over “wat onze klanten willen”. Kijken betekent tien echte klantenmails lezen of drie klantgesprekken bijwonen. Ontwerpers en onderzoekers noemen dat het veld ingaan. Wittgenstein zou het herkend hebben.

Studeren. Studenten leren vaak een definitie van buiten (“een zoogdier is...”, “een sonnet is...”) en struikelen dan over het vreemde geval. Verzamel eerst voorbeelden, ook de rare (het vogelbekdier, het sonnet dat de regels breekt), en het begrip wordt iets wat je kunt gebruiken in plaats van opzeggen.

Online. Een screenshot is een gedachte over iemand. Het profiel, de geschiedenis en de context zijn het kijken. Lees drie andere berichten van een onbekende voor je reageert. Vaak verandert je reactie, of blijkt ze overbodig.

Zelfbeeld. “Dit mislukt bij mij altijd” is een theorie over jezelf. De echte gevallen oplijsten (wanneer probeerde je het, wat gebeurde er, wat speelde er nog) levert meestal een gemengder en bruikbaarder beeld op.

Grenzen en eerlijke kanttekeningen

“Denk niet, maar kijk” is geen anti-intellectuele slogan. Wittgenstein dacht uitzonderlijk hard na. Zijn doelwit was één bepaalde soort denken: volhouden dat de dingen op een bepaalde manier moeten zijn, vóór en tegen wat we zien. Kijken is zelf veeleisend werk. Het vraagt geduld en de bereidheid om verrast te worden.

Kijken vervangt ook geen wetenschap of deskundigheid. Een arts die “gewoon kijkt” zonder medische kennis, ziet minder, niet meer. En bij rouw, depressie of angst is aandachtig naar je eigen situatie kijken geen vervanging voor hulp van mensen die daarvoor opgeleid zijn. Wat Wittgenstein biedt, is een discipline van aandacht, dichter bij wat een goede leraar of een goede redacteur doet dan bij een techniek om je leven op orde te krijgen. Achtergrond bij deze latere methode vind je in de Stanford Encyclopedia of Philosophy of de Internet Encyclopedia of Philosophy, en uiteraard in de opmerkingen zelf in de Philosophical Investigations.