In het kort
De Wiener Kreis, een groep rond Moritz Schlick die actief was van 1924 tot 1936, las de Tractatus als charter van een wetenschappelijke filosofie: logica is tautologie, metafysica is onzin, betekenis is verificatie. Wittgenstein sprak jarenlang met Schlick en Waismann, maar vond dat de Kreis hem verkeerd begreep, want voor hem was het onzegbare juist het belangrijkste.
De Wiener Kreis was een groep filosofen, wetenschappers en wiskundigen die van 1924 tot 1936 samenkwam rond Moritz Schlick (1882-1936) aan de universiteit van Wenen. In 1936 werd Schlick doodgeschoten door een oud-student. De groep wilde een wetenschappelijke filosofie zonder metafysica en las halverwege de jaren 1920 samen de Tractatus, zin per zin. Hun manifest uit 1929, Wissenschaftliche Weltauffassung. Der Wiener Kreis, noemde Wittgenstein samen met Einstein en Russell als vooraanstaand vertegenwoordiger van hun visie.
Wie Wittgenstein ontmoette
Wittgenstein woonde de bijeenkomsten van de Kreis zelf nooit bij. Vanaf 1927 sprak hij met een kleine groep: Schlick, Friedrich Waismann (1896-1959) en aanvankelijk Rudolf Carnap (1891-1970) en Herbert Feigl. Soms draaide hij hun de rug toe en las hij, in plaats van te discussiëren, gedichten van Rabindranath Tagore voor. Vanaf 1929 wilde hij Carnap niet meer zien. De gesprekken met Schlick en Waismann liepen door tot in de vroege jaren 1930. Waismanns notities verschenen als Wittgenstein und der Wiener Kreis (1967).
Wat ze uit de Tractatus haalden
Vooral drie ideeën. De waarheden van logica en wiskunde zijn tautologieën, dus een empirist hoeft ze niet te verklaren als kennis over de wereld. Metafysische zinnen zijn niet onwaar maar zinloos, omdat ze de logica van de taal breken. En de betekenis van een zin is de methode van zijn verificatie, een formule die Wittgenstein zelf gebruikte in gesprekken met Schlick en Waismann in 1929 en 1930. Voor de Kreis werd dat het verificatieprincipe, een toets om wetenschap van metafysica te scheiden.
Waarom Wittgenstein zich verkeerd begrepen voelde
De Kreis las "onzin" als een afwijzing: wat je niet kunt verifiëren, is de moeite niet waard. Voor Wittgenstein lag de kern van het boek aan de andere kant van de grens, in ethiek, esthetiek en de zin van het leven, die zich laten tonen maar niet zeggen.
Es gibt allerdings Unaussprechliches. Dies zeigt sich, es ist das Mystische.
Er is wel degelijk onuitsprekelijks. Dat toont zich, het is het mystieke.
Tractatus 6.522
Zijn vriend Paul Engelmann zei het later scherp: de positivisten dachten dat alleen telt waarover we kunnen spreken, terwijl Wittgenstein geloofde dat juist telt waarover we moeten zwijgen. De Lecture on Ethics uit 1929 maakt hetzelfde punt van binnenuit.
Hoe het gesprek afliep
De relaties eindigden slecht. In 1932 beschuldigde Wittgenstein Carnap ervan in een artikel over fysicalisme zijn ideeën te gebruiken zonder bronvermelding. Een boek waarin Waismann Wittgensteins ideeën zou uiteenzetten, liep steeds vast omdat die ideeën bleven veranderen. Het verscheen pas na Waismanns dood, in het Engels, als The Principles of Linguistic Philosophy (1965). Intussen bouwde Carnap het logisch empirisme uit tot de toonaangevende wetenschapsfilosofie van het midden van de eeuw, steeds verder weg van de latere Wittgenstein. Zie ook het lemma over Schlick.
Veelgestelde vragen
Was Wittgenstein lid van de Wiener Kreis?
Nee. Hij woonde de bijeenkomsten nooit bij. Hij sprak enkele leden privé, vooral Schlick en Waismann, en de Kreis behandelde zijn Tractatus als sleuteltekst, maar hij hield afstand en verwierp de positivistische lezing van zijn werk.
Geloofde Wittgenstein in het verificatieprincipe?
Rond 1929-1930 zei hij inderdaad dat de zin van een uitspraak de methode van haar verificatie is, en Waismann noteerde dat. Maar hij gebruikte het nooit als wapen tegen de metafysica, en al snel verschoof zijn aandacht naar betekenis als gebruik.
Bronnen
wittgenstein.be, “De Wiener Kreis”, https://wittgenstein.be/nl/filosofen/wiener-kreis/ (2026-10-20)