Jacques Bouveresse

Jacques Bouveresse (1940-2021) is de filosoof die Wittgenstein in Frankrijk ernstig liet nemen. Hij werd geboren in Épenoy in de Doubs, studeerde aan de École normale supérieure en bekleedde van 1995 tot 2010 de leerstoel filosofie van taal en kennis aan het Collège de France, waar hij emeritus bleef tot zijn overlijden in 2021. In een tijd waarin Parijs beheerst werd door het structuralisme, de fenomenologie en hun opvolgers, las hij Frege, de Wiener Kreis en Wittgenstein nauwgezet, en betaalde hij daarvoor met jaren van relatief isolement.

Wat hij van Wittgenstein overnam

Zijn vroege boeken behoren nog altijd tot de beste studies over Wittgenstein, in welke taal ook. Wittgenstein: la rime et la raison (1973) onderzocht wetenschap, ethiek en esthetica in zijn denken. Le Mythe de l'intériorité (1976), gebaseerd op zijn doctoraat, behandelde de opmerkingen over innerlijke ervaring, betekenis en privétaal. Het doelwit is een beeld dat de meesten van ons ongemerkt meedragen: dat de geest een innerlijk theater is en dat woorden hun betekenis halen uit privétaferelen die alleen de spreker kan zien. Wittgenstein toont volgens Bouveresse dat dit beeld niets verklaart.

Van Wittgenstein nam hij ook een manier van denken over: geduldig, precies, wantrouwig tegenover grote woorden, en overtuigd dat veel filosofische problemen voortkomen uit een misverstand over hoe onze taal werkt. In La Force de la règle (1987) keerde hij terug naar de vraag naar het volgen van regels.

Wat hij ermee deed

Bouveresse richtte Wittgensteins kritische houding op zijn eigen intellectuele cultuur. In Philosophie, mythologie et pseudo-science (1991), in het Engels vertaald als Wittgenstein Reads Freud, volgde hij Wittgensteins gemengde bewondering en wantrouwen tegenover de psychoanalyse. In Prodiges et vertiges de l'analogie (1999) bekritiseerde hij het losse gebruik van wetenschappelijke resultaten, zoals de onvolledigheidsstellingen van Gödel, in literaire en politieke essays. Hij schreef ook uitvoerig over twee andere Weense auteurs uit Wittgensteins wereld, de romancier Robert Musil en de satiricus Karl Kraus, en werd een scherp criticus van de media en van intellectuele modes.

Waar hij verschilt

Bouveresse was nooit een loutere volgeling. Hij deelde Wittgensteins wantrouwen tegenover sciëntisme, maar hechtte openlijker aan wetenschappelijke rationaliteit, aan logica en aan de idealen van de Verlichting dan Wittgenstein, die schreef dat hij weinig voelde voor de geest van de moderne Europese beschaving (zie Vermischte Bemerkungen). Hij verzette zich tegen lezingen die van Wittgenstein een relativist of een vijand van de rede maken, en bleef in respectvol gesprek met filosofen voor wie Wittgenstein weinig geduld had, zoals Carnap. Wittgenstein ernstig nemen betekende voor Bouveresse met hem in discussie gaan, niet hem herhalen.