Gottlob Frege

Gottlob Frege (1848-1925) was de wiskundige uit Jena die de moderne logica uitvond, en de denker voor wie Wittgenstein misschien het meeste respect had. In 1911 reisde de jonge ingenieursstudent naar Jena om over de grondslagen van de wiskunde te praten. Frege versloeg hem in het debat en stuurde hem daarna door naar Bertrand Russell in Cambridge.

Wat Wittgenstein van Frege overnam

Vooral drie dingen. Ten eerste een nieuwe logica. Freges Begriffsschrift (1879) ontleedde zinnen in functie en argument in plaats van onderwerp en gezegde, en precies met dat gereedschap werkt de Tractatus. Ten tweede een ernstige kijk op betekenis. Freges onderscheid tussen zin (Sinn) en betekenis (Bedeutung) verklaarde hoe "de morgenster" en "de avondster" naar dezelfde planeet verwijzen en toch iets anders zeggen. Ten derde het contextprincipe uit Die Grundlagen der Arithmetik (1884): vraag nooit naar de betekenis van een los woord, alleen naar die in de samenhang van een zin. De Tractatus herhaalt het bijna letterlijk.

Nur der Satz hat Sinn; nur im Zusammenhange des Satzes hat ein Name Bedeutung.

Alleen de zin heeft zin; alleen in de samenhang van de zin heeft een naam betekenis.

Tractatus 3.3

In het voorwoord van de Tractatus dankt Wittgenstein "de grandioze werken van Frege" en de geschriften van Russell voor een groot deel van zijn inspiratie. Frege las het typoscript in 1919 en antwoordde dat hij er nauwelijks iets van begreep.

Waar Wittgenstein zich tegen hem keerde

Al in de Tractatus gooit Wittgenstein veel van Freges apparaat overboord. Voor Frege verwijzen zinnen naar waarheidswaarden en zijn de wetten van de logica de meest algemene waarheden die er bestaan. Wittgenstein antwoordt dat de zinnen van de logica tautologieën zijn die niets zeggen (Tractatus 6.1) en dat de logische constanten nergens voor staan (Tractatus 4.0312).

In het latere werk wordt de breuk dieper. Frege vond dat een begrip zonder scherpe grenzen eigenlijk geen begrip is. De Filosofische onderzoekingen antwoorden met het voorbeeld van spelletjes:

Man kann sagen, der Begriff ‚Spiel' ist ein Begriff mit verschwommenen Rändern.

Je kunt zeggen dat het begrip "spel" een begrip met vage randen is.

PI §71

Vaag is niet hetzelfde als onbruikbaar. "Ga daar ongeveer staan" is een prima instructie. Uit die gedachte groeit de familiegelijkenis. Wittgenstein haalt ook Freges beweringsteken onderuit (PI §22), net als het idee dat een zin of betekenis een abstract object is dat de geest vastgrijpt. In de plaats daarvan komt het gebruik van woorden.

Waarom Frege nog altijd helpt om Wittgenstein te lezen

Veel doelwitten in de Onderzoekingen zijn opvattingen van Frege, soms zonder dat zijn naam valt. Wie een beetje Frege kent, ziet dat de ruzie met "de filosoof" vaak een ruzie is met de logicus die Wittgenstein het meest bewonderde. Hoeveel van Frege in het late werk overleeft, is omstreden: Cora Diamond en andere resolute lezers vinden dat het contextprincipe overal centraal blijft, anderen zien een radicale breuk. Het lemma over Frege in de Stanford Encyclopedia en de Internet Encyclopedia of Philosophy zijn goede vertrekpunten.